Mục lục
- 1. Viêm mũi vận mạch là gì, có phải là viêm mũi dị ứng không?
- 2. Những gì có thể làm mũi nghẹt, chảy nước khi không có dị ứng?
- 3. Làm sao phân biệt viêm mũi vận mạch với viêm mũi dị ứng?
- 4. Xịt thuốc co mạch lâu ngày có làm nghẹt mũi nặng hơn không?
- 5. Phụ nữ mang thai và người cao tuổi bị nghẹt mũi kéo dài cần lưu ý gì?
- 6. Viêm mũi vận mạch được xử trí như thế nào?
- 7. Câu hỏi thường gặp
- 8. Tài liệu tham khảo
- 9. Đọc tiếp
Viêm mũi vận mạch là tình trạng mũi nghẹt, chảy nước hoặc hắt hơi kéo dài mà không do dị ứng và không do nhiễm khuẩn. Trong y văn, viêm mũi vận mạch thường được xếp vào nhóm viêm mũi không dị ứng, gọi là viêm mũi vô căn khi không tìm ra nguyên nhân cụ thể (Hellings và cộng sự, 2017). Người bệnh hay khởi phát triệu chứng khi gặp gió lạnh, mùi mạnh, khói hay đồ ăn cay, trong khi test dị ứng âm tính. Bệnh không lây và không cần kháng sinh. Xử trí dựa vào tránh yếu tố kích thích và một số thuốc xịt mũi do bác sĩ chỉ định.
Tóm tắt nhanh
| Câu hỏi | Trả lời ngắn |
|---|---|
| Bản chất? | Niêm mạc mũi phản ứng quá mức với kích thích không đặc hiệu |
| Triệu chứng chính? | Nghẹt mũi, chảy nước mũi trong, chảy dịch xuống họng, hắt hơi |
| Khác viêm mũi dị ứng? | Test dị ứng da và máu âm tính, ít ngứa mũi, ngứa mắt |
| Có cần kháng sinh? | Không, vì không do vi khuẩn |
| Xử trí? | Tránh yếu tố khởi phát, rửa mũi, thuốc xịt theo chỉ định bác sĩ |
Viêm mũi vận mạch là gì, có phải là viêm mũi dị ứng không?
Không. Theo tài liệu quan điểm của Viện Hàn lâm Dị ứng và Miễn dịch lâm sàng châu Âu, viêm mũi không dị ứng là tình trạng viêm có triệu chứng của niêm mạc mũi, với ít nhất hai trong các biểu hiện nghẹt mũi, chảy nước mũi, hắt hơi, ngứa mũi; không có bằng chứng nhiễm trùng trong mũi và không có dấu hiệu mẫn cảm toàn thân với dị nguyên hô hấp (Hellings và cộng sự, 2017).
Nhóm này gồm nhiều thể: viêm mũi do thuốc, viêm mũi nghề nghiệp, viêm mũi do nội tiết (trong đó có viêm mũi thai kỳ), viêm mũi vị giác, viêm mũi người cao tuổi và viêm mũi vô căn (Hellings và cộng sự, 2017). Cái tên “vận mạch” quen dùng ở Việt Nam thường dùng để chỉ thể vô căn, khi mũi phản ứng quá nhạy với thời tiết, mùi, khói mà không tìm được nguyên nhân khác.
Đây không phải bệnh hiếm. Một tổng quan Cochrane ước tính tỷ lệ viêm mũi không dị ứng vào khoảng 10–20% (Segboer và cộng sự, 2019); một tổng quan Cochrane khác ghi nhận viêm mũi không dị ứng chiếm 25–50% số người bị viêm mũi (Gevorgyan và cộng sự, 2015). Để đối chiếu với thể có dị ứng, xem bài dấu hiệu của viêm mũi dị ứng.
Những gì có thể làm mũi nghẹt, chảy nước khi không có dị ứng?
Triệu chứng có thể kéo dài liên tục hoặc bùng lên khi tiếp xúc với kích thích không đặc hiệu, gọi là tăng phản ứng mũi; hiện tượng này gặp ở cả viêm mũi dị ứng lẫn không dị ứng (Hellings và cộng sự, 2017). Tổng quan Cochrane liệt kê các nhóm yếu tố như nghề nghiệp, khói thuốc lá, nội tiết, thuốc, thức ăn và tuổi tác (Segboer và cộng sự, 2019).
- Thay đổi nhiệt độ, độ ẩm: bước từ ngoài nắng vào phòng điều hòa lạnh, gió mùa về, sáng sớm.
- Mùi mạnh và chất kích ứng: nước hoa, sơn, hóa chất tẩy rửa, khói bếp, khói thuốc lá.
- Rượu bia và một số loại thuốc uống.
- Ăn cay, ăn nóng: gây viêm mũi vị giác.
Các abstract chúng tôi đọc chỉ nêu chung “kích thích không đặc hiệu”, khói thuốc lá và thức ăn; các ví dụ cụ thể về điều hòa, nước hoa, rượu bia là mô tả thường gặp trong thực hành, chưa được đối chiếu với nghiên cứu riêng.
Viêm mũi vị giác có đặc điểm riêng: chảy nước mũi trong, một hoặc hai bên, xuất hiện vài phút sau khi ăn, thường là món nóng và cay, không kèm ngứa, hắt hơi hay nghẹt mũi (Jovancevic và cộng sự, 2010). Cơ chế được cho là do kích thích đầu dây thần kinh cảm giác ở đường hô hấp trên, gây phản xạ tiết dịch, không phải phản ứng miễn dịch.
Làm sao phân biệt viêm mũi vận mạch với viêm mũi dị ứng?
Triệu chứng của hai bệnh chồng lấn nhiều, nên bác sĩ dựa vào bệnh sử, khám mũi và test dị ứng. Bảng dưới đây tổng hợp theo các nguồn chúng tôi đọc; cột “thường gặp” chỉ mang tính gợi ý, không thay cho chẩn đoán.
| Đặc điểm | Viêm mũi vận mạch (không dị ứng) | Viêm mũi dị ứng | Viêm mũi dị ứng tại chỗ |
|---|---|---|---|
| Yếu tố khởi phát | Nhiệt độ, mùi, khói, đồ cay | Bụi nhà, phấn hoa, lông thú | Dị nguyên như viêm mũi dị ứng |
| Ngứa mũi, ngứa mắt | Ít gặp | Thường gặp | Có thể có |
| Test lẩy da, IgE máu | Âm tính | Dương tính | Âm tính |
| Cách xác định | Loại trừ dị ứng, nhiễm trùng, bất thường cấu trúc | Test da hoặc IgE đặc hiệu | Test kích thích dị nguyên tại mũi |
| Nguồn | Hellings 2017; Gevorgyan 2015 | Hellings 2017 | Manole 2024 |
Cần lưu ý một thể dễ nhầm: viêm mũi dị ứng tại chỗ. Ở thể này, phản ứng dị ứng chỉ khu trú ở niêm mạc mũi với IgE tại chỗ, nên test lẩy da và xét nghiệm IgE máu đều âm tính; muốn chẩn đoán phải làm test kích thích dị nguyên tại mũi (Manole và cộng sự, 2024). Thể này có thể đáp ứng với các cách điều trị viêm mũi dị ứng thông thường. Vì vậy, test dị ứng âm tính chưa đủ để kết luận chắc chắn là viêm mũi vận mạch.
Ngoài ra, bác sĩ còn phải loại trừ các nguyên nhân cấu trúc như lệch vách ngăn, polyp mũi, và viêm xoang. Nếu nghẹt mũi kèm khó thở về đêm, xem thêm bài nghẹt mũi khó thở thường xuyên.
Xịt thuốc co mạch lâu ngày có làm nghẹt mũi nặng hơn không?
Có thể. Viêm mũi do thuốc là tình trạng thường gặp do lạm dụng thuốc co mạch xịt mũi (Zucker và cộng sự, 2018). Thuốc co mạch làm thông mũi nhanh, nhưng dùng kéo dài có thể khiến niêm mạc phù nề trở lại, người bệnh lại xịt nhiều hơn, tạo thành vòng luẩn quẩn.
Một tổng quan hệ thống chỉ tìm được 9 nghiên cứu đủ tiêu chuẩn về cách xử trí viêm mũi do thuốc; corticoid xịt mũi là hướng được báo cáo nhiều, nhưng bằng chứng còn hạn chế và chưa có phác đồ chuẩn (Zucker và cộng sự, 2018). Việc ngừng thuốc co mạch và thay bằng gì nên do bác sĩ tai mũi họng hướng dẫn. Gợi ý thực hành: ghi lại số ngày, số lần bạn đã dùng thuốc co mạch để báo cho bác sĩ khi đi khám.
Phụ nữ mang thai và người cao tuổi bị nghẹt mũi kéo dài cần lưu ý gì?
Viêm mũi thai kỳ gặp ở khoảng 1/5 phụ nữ mang thai và không do một nguyên nhân duy nhất (Ellegård, 2006). Tác giả ghi nhận chưa có cách chữa khỏi, nhưng có thể cần điều trị triệu chứng vì thở mũi kém làm giảm chất lượng sống. Các biện pháp đơn giản được nêu gồm kê cao đầu giường, vận động thể lực, rửa mũi bằng nước muối và dụng cụ nong cánh mũi (Ellegård, 2006).
Người cao tuổi: chảy nước mũi, nghẹt mũi, hắt hơi, chảy dịch xuống họng gặp ở tới 32% người lớn tuổi (Baptist và Nyenhuis, 2016). Khi điều trị cần cân nhắc bệnh nền, trí nhớ suy giảm và tác dụng phụ của thuốc, vốn hay gặp ở nhóm tuổi này. Chảy dịch xuống họng kéo dài có thể gây ho, xem bài dịch chảy xuống họng gây ho.
Với hai nhóm này, không tự dùng thuốc co mạch hay thuốc xịt có hoạt chất khi chưa hỏi bác sĩ. Tất cả nội dung không thay thế cho chỉ định của bác sĩ. Hỏi ý kiến chuyên gia trước khi dùng.
Viêm mũi vận mạch được xử trí như thế nào?
Tài liệu quan điểm của Viện Hàn lâm châu Âu có đưa ra một sơ đồ điều trị (Hellings và cộng sự, 2017). Các bước dưới đây là trình tự chung để bạn trao đổi với bác sĩ, không phải phác đồ tự áp dụng.
- Nhận diện yếu tố khởi phát: ghi nhật ký triệu chứng trong 1–2 tuần (gợi ý thực hành).
- Tránh hoặc giảm tiếp xúc: khói thuốc, mùi mạnh, đồ ăn quá cay. Với viêm mũi vị giác, tránh món gây triệu chứng là bước đầu, dù thường chưa đủ (Jovancevic và cộng sự, 2010).
- Rửa mũi bằng nước muối sinh lý: nêu trong nguồn về viêm mũi thai kỳ (Ellegård, 2006); với các thể khác, đây là gợi ý thực hành.
- Đi khám nếu không đỡ: bác sĩ có thể chỉ định thuốc xịt mũi phù hợp với triệu chứng nổi bật.
Các hoạt chất dưới đây được nêu theo tên chung, liều và thời gian dùng do bác sĩ quyết định:
| Hoạt chất | Nguồn nói gì | Mức bằng chứng |
|---|---|---|
| Corticoid xịt mũi | Có thể cải thiện triệu chứng trong 4 tuần đầu; từ 4 tuần đến 3 tháng chưa rõ; chảy máu cam nhiều hơn (65 so với 31 trên 1000 người) | Thấp đến trung bình (Segboer 2019) |
| Ipratropium xịt mũi | Giảm mức độ và thời gian chảy nước mũi so với giả dược, 5 thử nghiệm, 472 người | Tổng quan hệ thống (El Khoury 2023) |
| Azelastine xịt mũi | Kháng histamin dạng xịt, được chỉ định cho cả viêm mũi vận mạch không dị ứng | Tổng quan tường thuật (Lee 2007) |
| Capsaicin xịt mũi | Cải thiện triệu chứng chung tới 36 tuần ở viêm mũi vô căn, 4 nghiên cứu, 302 người | Thấp đến trung bình (Gevorgyan 2015) |
Một tổng quan hệ thống về ipratropium cho thấy thuốc giảm mức độ chảy nước mũi, khác biệt thấy được ngay trong tuần đầu; tác dụng phụ tại mũi thường ngắn và thoáng qua (El Khoury và cộng sự, 2023). Azelastine là kháng histamin H1 dạng xịt, được chỉ định cho cả viêm mũi dị ứng theo mùa và viêm mũi vận mạch không dị ứng (Lee và Corren, 2007).
Capsaicin là hoạt chất cay của ớt. Trong các nghiên cứu, capsaicin được dùng theo đợt ngắn, thường gói gọn trong cùng một ngày (Gevorgyan và cộng sự, 2015). Không tự nhỏ nước ớt hay chế phẩm cay vào mũi (gợi ý thận trọng).
Với corticoid xịt mũi, tổng quan Cochrane gồm 34 nghiên cứu, 4452 người tham gia, và kết luận chưa rõ thuốc có giảm triệu chứng so với giả dược khi theo dõi tới 3 tháng hay không (Segboer và cộng sự, 2019). Vì vậy, không phải ai bị viêm mũi vận mạch cũng đáp ứng như nhau, và việc chọn hoạt chất nên để bác sĩ cân nhắc theo triệu chứng nổi bật.
Ghi chú chuyên môn
“Viêm mũi vận mạch thường kéo dài và hay tái lại theo thời tiết, nên mục tiêu thực tế là kiểm soát triệu chứng chứ không nên kỳ vọng hết hoàn toàn sau một đợt thuốc. Điều đáng lưu ý nhất là không tự xịt thuốc co mạch kéo dài, vì có thể làm mũi nghẹt hơn. Kháng sinh không có vai trò khi không có nhiễm khuẩn.”
— Ds Nguyễn Bá Nghĩa, Giám đốc Nghiên cứu & Phát triển, Công ty TNHH Dược phẩm Innocare
Khi nào nên đi khám bác sĩ tai mũi họng?
- Nghẹt mũi chỉ một bên kéo dài, hoặc chảy máu mũi lặp lại.
- Dịch mũi đặc, vàng xanh, có mùi hôi, kèm đau nhức vùng mặt hoặc sốt.
- Giảm hoặc mất ngửi, ngủ ngáy nặng, khó thở khi ngủ.
- Đã dùng thuốc co mạch xịt mũi nhiều ngày liền mà không ngừng được.
- Phụ nữ mang thai, người cao tuổi, người có bệnh nền bị nghẹt mũi kéo dài.
Câu hỏi thường gặp
Viêm mũi vận mạch có lây không?
Không. Bệnh không do vi khuẩn hay virus nên không lây sang người khác.
Viêm mũi vận mạch có tự khỏi không?
Bệnh thường kéo dài, lúc tăng lúc giảm theo yếu tố khởi phát. Các nguồn chúng tôi đọc không nêu tỷ lệ tự khỏi.
Test dị ứng âm tính thì có chắc là viêm mũi vận mạch?
Chưa chắc. Viêm mũi dị ứng tại chỗ cũng cho test da và máu âm tính (Manole và cộng sự, 2024); bác sĩ sẽ quyết định có cần làm thêm test tại mũi hay không.
Có nên tự mua thuốc co mạch xịt mũi để dùng hằng ngày?
Không nên. Dùng kéo dài có thể dẫn tới viêm mũi do thuốc (Zucker và cộng sự, 2018).
Rửa mũi bằng nước muối có dùng lâu dài được không?
Rửa mũi nước muối được xem là biện pháp đơn giản (Ellegård, 2006). Nên dùng nước muối pha sẵn, dụng cụ sạch, và hỏi bác sĩ nếu rửa mà mũi rát hơn (gợi ý thực hành).
Tài liệu tham khảo
Các đường dẫn dưới đây để ở dạng liên kết trần, bạn sao chép và dán vào trình duyệt để tra cứu bản gốc.
- Hellings PW, Klimek L, Cingi C, et al. Non-allergic rhinitis: Position paper of the European Academy of Allergy and Clinical Immunology. Allergy. 2017;72(11):1657-1665. doi:10.1111/all.13200. PMID 28474799. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/28474799/
- Segboer C, Gevorgyan A, Avdeeva K, et al. Intranasal corticosteroids for non-allergic rhinitis. Cochrane Database Syst Rev. 2019;2019(11). doi:10.1002/14651858.CD010592.pub2. PMID 31677153. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/31677153/
- Gevorgyan A, Segboer C, Gorissen R, et al. Capsaicin for non-allergic rhinitis. Cochrane Database Syst Rev. 2015;2015(7):CD010591. doi:10.1002/14651858.CD010591.pub2. PMID 26171907. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/26171907/
- Jovancevic L, Georgalas C, Savovic S, et al. Gustatory rhinitis. Rhinology. 2010;48(1):7-10. doi:10.4193/Rhin07.153. PMID 20502728. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/20502728/
- Manole F, Bayar Muluk N, Oğuz O, et al. Local allergic rhinitis – a narrative review. Eur Rev Med Pharmacol Sci. 2024;28(3):1077-1088. doi:10.26355/eurrev_202402_35344. PMID 38375713. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/38375713/
- Zucker SM, Barton BM, McCoul ED. Management of Rhinitis Medicamentosa: A Systematic Review. Otolaryngol Head Neck Surg. 2018;160(3):429-438. doi:10.1177/0194599818807891. PMID 30325708. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/30325708/
- Ellegård EK. Pregnancy rhinitis. Immunol Allergy Clin North Am. 2006;26(1):119-35, vii. doi:10.1016/j.iac.2005.10.007. PMID 16443147. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/16443147/
- Baptist AP, Nyenhuis S. Rhinitis in the Elderly. Immunol Allergy Clin North Am. 2016;36(2):343-57. doi:10.1016/j.iac.2015.12.010. PMID 27083107. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/27083107/
- El Khoury P, Abou Hamad W, Khalaf MG, et al. Ipratropium Bromide Nasal Spray in Non-Allergic Rhinitis: A Systematic Review and Meta-Analysis. Laryngoscope. 2023;133(12):3247-3255. doi:10.1002/lary.30706. PMID 37067019. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/37067019/
- Lee C, Corren J. Review of azelastine nasal spray in the treatment of allergic and non-allergic rhinitis. Expert Opin Pharmacother. 2007;8(5):701-9. doi:10.1517/14656566.8.5.701. PMID 17376024. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/17376024/
Đọc tiếp
- Dấu hiệu của viêm xoang — triệu chứng thường gặp
- Trẻ bị nghẹt mũi nhưng không chảy nước mũi
- Trẻ em bị nghẹt mũi khó thở khi ngủ
- Hướng dẫn tư thế nằm giúp giảm nghẹt mũi khi ngủ — khi nghẹt mũi về đêm
- Bị viêm xoang nên kiêng gì — những lưu ý khi ăn uống
Bài viết do đội ngũ chuyên môn PlasmaKare – Công ty TNHH Dược phẩm Innocare biên soạn, nhằm cung cấp kiến thức chăm sóc da và niêm mạc. Nội dung mang tính tham khảo, không thay thế cho chẩn đoán và chỉ định của bác sĩ. Sản phẩm PlasmaKare là trang thiết bị y tế, không phải thuốc. Đọc kỹ hướng dẫn sử dụng trước khi dùng.
PlasmaKare — Chăm sóc da và niêm mạc
Chịu trách nhiệm sản phẩm và phân phối: Công ty TNHH Dược phẩm Innocare — 558 Quang Trung, phường Dương Nội, Hà Nội.
Hotline 024 6680 0369 · Zalo 0968 734 102 · Liên hệ
