Tay chân miệng: chăm sóc nốt phỏng ngoài da và loét miệng cho trẻ

Biên soạn: Đội ngũ chuyên môn PlasmaKare · Tham vấn chuyên môn: Ds Nguyễn Bá Nghĩa – Giám đốc Nghiên cứu & Phát triển, Công ty TNHH Dược phẩm Innocare · Cập nhật: 30/09/2026

Chăm sóc nốt tay chân miệng ở trẻ gồm ba việc chính: giữ nốt phỏng ngoài da sạch, khô, không chọc vỡ; giảm đau loét miệng để trẻ ăn uống đủ; hạ sốt đúng cách và theo dõi sát dấu hiệu nặng. Phần lớn trẻ mắc bệnh nhẹ, nốt tự khô và lặn mà không cần thuốc bôi đặc biệt. Điều quan trọng hơn cả là nhận ra sớm dấu hiệu biến chứng thần kinh, hay gặp khi bệnh do enterovirus 71 (EV71): trẻ giật mình chới với, sốt cao khó hạ hoặc sốt kéo dài, li bì, nôn nhiều, run tay chân, thở nhanh. Gặp một trong các dấu hiệu này, cần đưa trẻ đến bệnh viện ngay.

Tóm tắt nhanh

Vấn đề	Biểu hiện	Việc nên làm
Nốt phỏng ngoài da	Mụn nước nhỏ, hình bầu dục ở lòng bàn tay, bàn chân, mông, gối	Giữ sạch, khô; không chọc vỡ; mặc đồ rộng, thoáng
Loét miệng	Vết loét đau ở lưỡi, lợi, má trong, họng; trẻ chảy nước dãi, bỏ ăn	Thức ăn mềm, nguội; chia nhiều bữa; vệ sinh miệng nhẹ nhàng
Sốt	Sốt nhẹ đến vừa trong vài ngày đầu	Hạ sốt theo cân nặng, không dùng aspirin; uống đủ nước
Dấu hiệu nặng	Giật mình, li bì, sốt cao khó hạ, nôn nhiều, run chi, thở nhanh	Đưa trẻ đến bệnh viện ngay, không chờ theo dõi thêm

Tay chân miệng là gì, vì sao cần theo dõi sát?

Tay chân miệng là bệnh truyền nhiễm do các enterovirus gây ra, gặp chủ yếu ở trẻ nhỏ. Trong số này, EV71 – được phân lập lần đầu năm 1969 – là tác nhân đáng lo nhất vì có thể gây biến chứng thần kinh và toàn thân; virus tiến hóa nhanh nên các đợt dịch tái diễn theo chu kỳ ở khu vực châu Á – Thái Bình Dương (Solomon và cộng sự, 2010).

Ở Việt Nam, đợt dịch lớn năm 2011–2012 do EV71 phân nhóm C4 gây ra đã khiến hơn 200.000 trẻ phải nhập viện và 207 ca tử vong (Donato và cộng sự, 2016). Dữ liệu giám sát hơn 7,2 triệu ca tại Trung Quốc cho thấy khoảng 1,1% ca có biến chứng tim phổi hoặc thần kinh, trẻ 12–23 tháng tuổi có tỷ lệ mắc và tử vong cao nhất, thời gian trung vị từ khởi phát đến tử vong chỉ 3,5 ngày, và 93% ca tử vong có xác nhận xét nghiệm liên quan EV71 (Xing và cộng sự, 2014).

Nghĩa là bệnh có thể chuyển nặng rất nhanh, thường trong vài ngày đầu. Bệnh lây qua nước bọt, dịch mũi họng, dịch nốt phỏng và phân – xem thêm bài Bệnh tay chân miệng có lây không.

Dấu hiệu nặng nào cần đưa trẻ đi viện ngay?

EV71 có thể gây viêm màng não, liệt mềm cấp giống bại liệt, viêm não thân não, phù phổi và trụy tim mạch; hiện chưa có thuốc kháng virus đặc hiệu được công nhận (Ooi và cộng sự, 2010). Vì vậy, phát hiện sớm để trẻ được theo dõi, xử trí tại bệnh viện là yếu tố then chốt.

Nghiên cứu tiến cứu tại Sarawak (Malaysia) xác định ba dấu hiệu độc lập báo trước nguy cơ tổn thương thần kinh: tổng thời gian sốt từ 3 ngày trở lên, nhiệt độ cao nhất từ 38,5°C trở lên và trẻ li bì (Ooi và cộng sự, 2009). Phân tích gộp 19 nghiên cứu cho thấy sốt từ 3 ngày trở lên, li bì, nôn, nhiễm EV71 và trẻ nhỏ tuổi liên quan với thể nặng; được chẩn đoán xác định ngay lần khám đầu giúp giảm nguy cơ bệnh nặng (Fang và cộng sự, 2014). Một phân tích gộp khác ghi nhận run chi, co giật, khó thở, li bì và nhiễm EV71 là những yếu tố liên quan rõ với thể nặng (Sun và cộng sự, 2018). Xem thêm bài 3 dấu hiệu cảnh báo bệnh tay chân miệng ở trẻ nhỏ.

Theo dõi	Có thể chăm sóc tại nhà (vẫn tái khám theo hẹn)	Đưa trẻ đến bệnh viện ngay
Sốt	Sốt nhẹ, đáp ứng thuốc hạ sốt, giảm dần	Sốt cao khó hạ, hoặc sốt kéo dài từ 3 ngày
Tinh thần	Tỉnh, còn chơi khi hạ sốt	Li bì, ngủ gà, quấy khóc liên tục, vật vã
Thần kinh	Không có biểu hiện bất thường	Giật mình chới với (nhất là lúc ngủ), run tay chân, đi loạng choạng, yếu liệt chi, co giật
Tiêu hóa	Ăn kém vì đau miệng nhưng vẫn uống được	Nôn nhiều, bỏ ăn uống hoàn toàn, tiểu ít
Hô hấp – tuần hoàn	Thở êm	Thở nhanh, thở bất thường, khó thở; da nổi vân tím, vã mồ hôi, tay chân lạnh

Trẻ càng nhỏ tuổi, trẻ ở nhà mà không được khám càng cần theo dõi đặc biệt sát trong những ngày đầu: phân tích gộp ghi nhận trẻ chỉ được chăm sóc tại nhà có nguy cơ tiến triển nặng cao hơn (Fang và cộng sự, 2014). Nên cho trẻ đi khám ngay khi nghi mắc bệnh để bác sĩ đánh giá mức độ và hẹn tái khám.

Chăm sóc nốt phỏng tay chân miệng ngoài da thế nào?

Nốt tay chân miệng thường ít ngứa hơn thủy đậu, nằm ở lòng bàn tay, lòng bàn chân, mông, đầu gối và thường tự khô rồi lặn mà không để sẹo nếu không bị vỡ, nhiễm khuẩn. Các bước chăm sóc tại nhà:

1. Rửa tay bằng xà phòng trước và sau khi chạm vào nốt, thay tã, lau miệng cho trẻ.
2. Tắm hằng ngày bằng nước ấm với sữa tắm dịu nhẹ, tắm nhanh trong phòng kín gió; không kỳ cọ lên nốt.
3. Thấm khô bằng khăn mềm, sạch, dùng khăn riêng cho trẻ bệnh và giặt sau mỗi lần dùng.
4. Không chọc, không nặn nốt phỏng. Nốt đã vỡ thì rửa nhẹ bằng nước muối sinh lý, để khô thoáng.
5. Cắt ngắn móng tay; mặc đồ cotton rộng, thay tã thường xuyên.
6. Không tự bôi kem kháng sinh, kem có corticoid, lá cây giã nát hay dung dịch không rõ nguồn gốc; nếu cần sản phẩm bôi, hỏi dược sĩ, bác sĩ và đọc kỹ độ tuổi trên nhãn.
7. Quan sát nốt mỗi ngày: nốt sưng đỏ lan rộng, đau, có mủ là dấu hiệu bội nhiễm, cần cho trẻ đi khám.

Loét miệng: làm sao giúp trẻ bớt đau và ăn uống đủ?

Loét miệng khiến trẻ chảy dãi, quấy khóc khi bú, bỏ ăn. Mục tiêu là giữ đủ nước và dinh dưỡng:

• Cho trẻ ăn đồ mềm, lỏng, để nguội hoặc mát như cháo, súp, sữa, sữa chua; chia nhiều bữa nhỏ.
• Tránh đồ chua, cay, mặn, quá nóng hoặc cứng vì làm vết loét đau hơn.
• Trẻ bú mẹ: tiếp tục cho bú, tăng số cữ; trẻ lớn khuyến khích uống nước từng ngụm nhỏ.
• Vệ sinh miệng nhẹ nhàng sau ăn: trẻ nhỏ lau lợi, lưỡi bằng gạc sạch thấm nước muối sinh lý; trẻ biết súc miệng thì súc bằng nước muối sinh lý.
• Giảm đau, hạ sốt bằng paracetamol theo cân nặng khi cần; không dùng aspirin cho trẻ. Không tự bôi gel gây tê, thuốc rơ miệng lên vết loét khi chưa hỏi bác sĩ.
• Theo dõi dấu hiệu mất nước: tiểu ít, môi khô, khóc không có nước mắt, mắt trũng – cần đưa trẻ đi khám.

Loét miệng do tay chân miệng khác với nhiệt miệng thông thường; tham khảo bài Bé thường xuyên bị nhiệt miệng.

Đặc điểm	Tay chân miệng	Thủy đậu	Nhiệt miệng
Vị trí nốt	Miệng, lòng bàn tay, bàn chân, mông	Khắp người, nhiều ở thân, mặt, da đầu	Chỉ trong miệng
Hình dạng	Mụn nước nhỏ hình bầu dục, nền đỏ	Mụn nước tròn, trong, mọc nhiều đợt	Vết loét tròn, đáy vàng, viền đỏ
Ngứa	Ít ngứa, có thể đau	Rất ngứa	Không ngứa, đau rát
Toàn thân	Sốt, có thể biến chứng thần kinh	Sốt, mệt	Thường không sốt

Với thủy đậu, xem bài Chăm sóc bé bị thủy đậu.

Trẻ bị tay chân miệng cần cách ly và vệ sinh nhà cửa ra sao?

Rửa tay là biện pháp có bằng chứng rõ. Trong nghiên cứu bệnh – chứng khi có dịch EV71 tại Trung Quốc, 50% trẻ bệnh có điểm rửa tay kém so với 2,5% trẻ không bệnh; rửa tay của trẻ mẫu giáo và người chăm sóc có tác dụng bảo vệ rõ rệt. Chơi với trẻ hàng xóm, đến nơi đông người và đi khám vì lý do khác trong tuần trước đó đều làm tăng nguy cơ mắc (Ruan và cộng sự, 2011).

• Cho trẻ nghỉ học, không đến chỗ đông trẻ khi đang bệnh; hỏi bác sĩ khi nào trẻ đi học lại.
• Người chăm sóc rửa tay bằng xà phòng sau khi thay tã, lau nước dãi, dọn phân; bỏ tã bẩn vào túi kín.
• Lau rửa đồ chơi, tay nắm cửa, sàn nhà bằng xà phòng hoặc chất tẩy rửa thông dụng hằng ngày.
• Không dùng chung khăn, cốc, thìa, bình sữa giữa trẻ bệnh và anh chị em.

Xem thêm các biện pháp phòng bệnh trong bài Cách phòng bệnh tay chân miệng.

Có vắc-xin phòng tay chân miệng không?

Có vắc-xin bất hoạt phòng EV71. Thử nghiệm pha 3 trên 10.007 trẻ 6–35 tháng tuổi cho thấy vắc-xin có hiệu quả 94,8% phòng bệnh tay chân miệng hoặc viêm họng mụn nước do EV71; nhóm tiêm không có ca nhập viện nào do EV71, so với 24 ca ở nhóm giả dược (Zhu và cộng sự, 2014). Vắc-xin chỉ nhắm vào EV71, không phòng được các enterovirus khác. Tình trạng lưu hành vắc-xin khác nhau theo từng nước; hãy hỏi cơ sở y tế, tiêm chủng tại địa phương.

Câu hỏi thường gặp

Trẻ bị tay chân miệng có được tắm không?

Có. Tắm nhanh bằng nước ấm trong phòng kín gió giúp da sạch, giảm nguy cơ bội nhiễm nốt phỏng. Khi trẻ sốt cao, mệt nhiều thì chỉ lau người bằng khăn ấm.

Đã bị tay chân miệng rồi có bị lại không?

Có thể. Bệnh do nhiều loại enterovirus khác nhau gây ra; miễn dịch sau khi mắc một loại không bảo vệ trẻ trước các loại còn lại, nên trẻ có thể mắc lần hai.

Nốt tay chân miệng có để lại sẹo không?

Nốt nông, không bị cào vỡ và không nhiễm khuẩn thường lặn mà không để sẹo. Vết thâm nhạt nếu có sẽ mờ dần; chỉ cần giữ ẩm, che nắng vùng da mới lành.

Mẹ đang mang thai chăm con bị tay chân miệng cần lưu ý gì?

Rửa tay kỹ sau mỗi lần chăm con, đặc biệt sau khi thay tã, lau nước dãi; nếu có sốt, nổi ban hoặc sắp sinh, hãy báo bác sĩ sản khoa.

Tất cả nội dung không thay thế cho chỉ định của bác sĩ. Hỏi ý kiến chuyên gia trước khi dùng.

Tài liệu tham khảo

Các đường dẫn dưới đây để ở dạng liên kết trần, bạn sao chép và dán vào trình duyệt để tra cứu bản gốc.

1. Solomon T, Lewthwaite P, Perera D, et al. Virology, epidemiology, pathogenesis, and control of enterovirus 71. Lancet Infect Dis. 2010;10(11):778-90. doi:10.1016/S1473-3099(10)70194-8. PMID 20961813. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/20961813/
2. Ooi MH, Wong SC, Lewthwaite P, et al. Clinical features, diagnosis, and management of enterovirus 71. Lancet Neurol. 2010;9(11):1097-105. doi:10.1016/S1474-4422(10)70209-X. PMID 20965438. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/20965438/
3. Donato C, Hoi LT, Hoa NT, et al. Genetic characterization of Enterovirus 71 strains circulating in Vietnam in 2012. Virology. 2016;495:1-9. doi:10.1016/j.virol.2016.04.026. PMID 27148893. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/27148893/
4. Xing W, Liao Q, Viboud C, et al. Hand, foot, and mouth disease in China, 2008-12: an epidemiological study. Lancet Infect Dis. 2014;14(4):308-318. doi:10.1016/S1473-3099(13)70342-6. PMID 24485991. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/24485991/
5. Ooi MH, Wong SC, Mohan A, et al. Identification and validation of clinical predictors for the risk of neurological involvement in children with hand, foot, and mouth disease in Sarawak. BMC Infect Dis. 2009;9:3. doi:10.1186/1471-2334-9-3. PMID 19152683. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/19152683/
6. Fang Y, Wang S, Zhang L, et al. Risk factors of severe hand, foot and mouth disease: a meta-analysis. Scand J Infect Dis. 2014;46(7):515-22. doi:10.3109/00365548.2014.907929. PMID 24832848. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/24832848/
7. Sun BJ, Chen HJ, Chen Y, et al. The Risk Factors of Acquiring Severe Hand, Foot, and Mouth Disease: A Meta-Analysis. Can J Infect Dis Med Microbiol. 2018;2018:2751457. doi:10.1155/2018/2751457. PMID 30046361. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/30046361/
8. Ruan F, Yang T, Ma H, et al. Risk factors for hand, foot, and mouth disease and herpangina and the preventive effect of hand-washing. Pediatrics. 2011;127(4):e898-904. doi:10.1542/peds.2010-1497. PMID 21422083. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/21422083/
9. Zhu F, Xu W, Xia J, et al. Efficacy, safety, and immunogenicity of an enterovirus 71 vaccine in China. N Engl J Med. 2014;370(9):818-28. doi:10.1056/NEJMoa1304923. PMID 24571754. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/24571754/

Đọc tiếp

• Bệnh tay chân miệng ở trẻ em — nắm rõ thông tin để bảo vệ con
• Trẻ em có nên súc miệng bằng nước muối — lưu ý cho trẻ và bà bầu
• Trẻ bị nhiệt miệng uống gì — giúp bé ăn uống dễ hơn
• Bệnh chốc lở ở trẻ em — khi nốt da bị nhiễm khuẩn
• Viêm niêm mạc miệng — nguyên nhân và cách chăm sóc

Bài viết do đội ngũ chuyên môn PlasmaKare – Công ty TNHH Dược phẩm Innocare biên soạn, nhằm cung cấp kiến thức chăm sóc da và niêm mạc. Nội dung mang tính tham khảo, không thay thế cho chẩn đoán và chỉ định của bác sĩ. Sản phẩm PlasmaKare là trang thiết bị y tế, không phải thuốc. Đọc kỹ hướng dẫn sử dụng trước khi dùng.

PlasmaKare — Chăm sóc da và niêm mạc
Chịu trách nhiệm sản phẩm và phân phối: Công ty TNHH Dược phẩm Innocare — 558 Quang Trung, phường Dương Nội, Hà Nội.
Hotline 024 6680 0369 · Zalo 0968 734 102 · Liên hệ