Tưa lưỡi ở trẻ sơ sinh: cách nhận biết và chăm sóc miệng an toàn

Biên soạn: Đội ngũ chuyên môn PlasmaKare · Tham vấn chuyên môn: Ds Nguyễn Bá Nghĩa – Giám đốc Nghiên cứu & Phát triển, Công ty TNHH Dược phẩm Innocare · Cập nhật: 16/10/2026

Tưa lưỡi ở trẻ sơ sinh là tình trạng nấm men Candida phát triển quá mức trong miệng, tạo mảng trắng bám chắc trên lưỡi, má, lợi. Candida có sẵn trong miệng của tới 60% người khỏe mạnh, và ở trẻ sơ sinh, tưa thường tự khỏi sau 3–8 tuần (Pankhurst, 2013). Việc của cha mẹ là phân biệt với cặn sữa, giữ sạch tay và dụng cụ bú, lau miệng thật nhẹ, không dùng mật ong, nước súc miệng hay xịt họng cho bé. Thuốc kháng nấm chỉ dùng khi bác sĩ chỉ định.

Tóm tắt nhanh

Câu hỏi	Trả lời ngắn
Do đâu?	Nấm men Candida ở niêm mạc miệng
Dấu hiệu chính?	Mảng trắng bám chắc, lau không sạch, nền đỏ bên dưới
Có tự khỏi không?	Ở trẻ sơ sinh thường tự khỏi sau 3–8 tuần
Làm gì tại nhà?	Rửa tay, vệ sinh dụng cụ bú, lau miệng thật nhẹ
Không được làm gì?	Mật ong dưới 1 tuổi, cạo lưỡi, nước súc miệng, xịt họng
Thuốc kháng nấm?	Chỉ dùng theo chỉ định của bác sĩ

Tưa lưỡi ở trẻ sơ sinh là gì và vì sao bé dễ bị?

Tưa lưỡi (còn gọi là tưa miệng, đẹn) là nhiễm nấm Candida ở niêm mạc miệng, y văn gọi là nhiễm Candida miệng hầu họng. Candida sống sẵn trong miệng nhiều người khỏe mạnh; nấm chỉ gây bệnh rõ khi cân bằng tại chỗ bị xáo trộn, chẳng hạn khi suy giảm miễn dịch, dùng kháng sinh phổ rộng hoặc corticosteroid (Pankhurst, 2013).

Trẻ sơ sinh dễ bị vì miễn dịch và hệ vi sinh trong miệng còn đang hình thành. Nấm có thể đến từ núm vú, núm ti, ti giả hay bàn tay người chăm sóc; đây là giải thích quen dùng trong thực hành, không phải số liệu từ các nguồn chúng tôi đọc. Tự khỏi sau vài tuần không có nghĩa là bỏ mặc: trong thời gian đó bé có thể đau khi bú và bú kém.

Candida cũng hay gây hăm vùng quấn tã với mảng đỏ rực, nốt nhỏ lan ra xung quanh. Nếu bé vừa tưa vừa hăm, xem thêm bài Hăm tã ở trẻ sơ sinh và cho bác sĩ xem cả hai vùng.

Làm sao phân biệt tưa lưỡi với cặn sữa?

Lưỡi trắng ở trẻ bú mẹ hay bú bình rất hay gặp và phần lớn chỉ là cặn sữa. Bảng dưới là gợi ý thực hành để phân biệt sơ bộ, không thay cho việc bác sĩ khám.

Đặc điểm	Cặn sữa	Tưa lưỡi do nấm
Vị trí	Chủ yếu mặt trên lưỡi	Lưỡi, mặt trong má, lợi, vòm miệng
Thời điểm	Rõ ngay sau bú, nhạt dần sau đó	Có cả lúc bé đói
Lau nhẹ bằng gạc	Mất đi dễ dàng	Bám chắc; nếu bong để lại nền đỏ
Hình dạng	Lớp mỏng, đều màu	Mảng loang lổ, dày như sữa đông
Khi bú	Bình thường	Có thể nhả vú, quấy khóc

Chỉ chạm thật nhẹ để quan sát, không cố cạo cho bong vì niêm mạc miệng trẻ sơ sinh rất mỏng. Vết loét trong miệng kèm nốt phỏng ở tay, chân là bệnh khác; xem bài Tay chân miệng: chăm sóc loét miệng cho trẻ.

Mẹ có cần để ý núm vú khi bé bị tưa lưỡi không?

Có. Nghiên cứu đoàn hệ của Amir và cộng sự (2013) tại Melbourne (Úc) theo dõi 360 sản phụ sinh con lần đầu tới 8 tuần sau sinh. Ở các mẹ có đau rát núm vú kèm đau vú (không do viêm tuyến vú), tỷ lệ tìm thấy Candida ở núm vú, sữa mẹ hoặc miệng bé là 54%, so với 36% ở các mẹ khác. Candida ở các vị trí này dự báo khả năng xuất hiện triệu chứng (tỷ số tỷ suất 1,87), và tổn thương núm vú là một yếu tố dự báo độc lập (tỷ số tỷ suất 2,30).

Vì vậy khi bé bị tưa, mẹ nên để ý núm vú của mình và báo bác sĩ nếu đau rát kéo dài. Giữ núm vú khô thoáng, chỉnh khớp ngậm bắt vú để hạn chế nứt là gợi ý thực hành. Tưa lưỡi không phải lý do để ngưng cho con bú.

Chăm sóc miệng cho bé tại nhà thế nào cho an toàn?

Với bé bú tốt, không sốt, mảng trắng ít, chăm sóc tại nhà tập trung vào vệ sinh và giảm nguồn lây, không phải làm sạch thật mạnh. Các bước dưới đây là gợi ý thực hành, không rút từ thử nghiệm:

1. Rửa tay bằng xà phòng trước khi cho bú, pha sữa, chạm vào miệng bé và sau khi thay tã.
2. Tháo rời bình, núm ti, vòng ren sau mỗi cữ bú; rửa bằng nước ấm và cọ chuyên dùng.
3. Tiệt trùng bình, núm ti, ti giả, bộ phận máy hút sữa theo hướng dẫn nhà sản xuất, rồi để khô hẳn.
4. Lau miệng thật nhẹ bằng gạc mềm sạch quấn quanh ngón tay, thấm nước đun sôi để nguội, chỉ để lau cặn sữa; không chà lên mảng tưa.
5. Thay núm ti, ti giả đã cũ, nứt hoặc biến dạng.
6. Thay tã thường xuyên, giữ vùng da quấn tã khô thoáng.

Nếu các nếp da của bé như cổ, nách, bẹn hay ẩm đỏ, bài Nấm da mùa mưa ẩm có thêm cách giữ da khô sạch hằng ngày.

Những việc nào không nên làm khi bé bị tưa lưỡi?

• Không dùng mật ong cho trẻ dưới 1 tuổi, kể cả để rơ lưỡi. Tổng hợp của Dabritz và cộng sự (2025) ghi nhận 2.943 ca ngộ độc botulinum ở trẻ nhũ nhi trên toàn cầu giai đoạn 2007–2021, tuổi khởi phát trung vị 16,8 tuần; tỷ lệ trẻ có ăn mật ong là 19,7% ngoài Hoa Kỳ so với 3,8% ở Hoa Kỳ. Nhóm tác giả khuyến nghị bác sĩ nhi tiếp tục nhắc cha mẹ rằng mật ong là một yếu tố nguy cơ.
• Không dùng nước súc miệng, xịt họng, xịt miệng dành cho người lớn và trẻ lớn. Trẻ sơ sinh chưa biết súc và nhổ, dễ nuốt hoặc sặc. Đây là nguyên tắc thận trọng; chúng tôi không tìm thấy nghiên cứu nào về các sản phẩm này ở trẻ sơ sinh.
• Không đưa dung dịch sát khuẩn dùng cho da vào miệng bé, như cồn hay povidon iod; các dung dịch này dành cho da, xem bài Povidon iod, cồn và dung dịch sát khuẩn dịu nhẹ (gợi ý thận trọng).
• Không cạo, chà lưỡi bằng gạc, móng tay, bàn chải hay dụng cụ cạo lưỡi; trầy xước làm bé đau và bỏ bú (gợi ý thận trọng).
• Không tự mua thuốc kháng nấm hay dùng lại thuốc của trẻ khác.

Khi nào bé cần thuốc và bác sĩ cân nhắc những gì?

Không phải bé nào cũng cần thuốc. Nhóm tác giả của de Vries (2004) nhận định tưa miệng thường tự giới hạn và thường không cần dùng thuốc. Khi bác sĩ thấy cần, thuốc kháng nấm tại chỗ như nystatin hoặc miconazole dạng gel bôi miệng hay được cân nhắc; loại thuốc, cách dùng và thời gian dùng do bác sĩ quyết định theo tuổi và tình trạng của bé.

• Thử nghiệm ngẫu nhiên đa trung tâm của Hoppe (1997) nhận 227 trẻ nhũ nhi có miễn dịch bình thường. Ở ngày thứ 5, tỷ lệ khỏi lâm sàng là 84,7% với miconazole gel và 21,2% với nystatin hỗn dịch; tái phát và tác dụng phụ gặp với tần suất tương tự ở hai nhóm.
• Thử nghiệm của Hoppe và Hahn (1996) trên 95 trẻ nhũ nhi: ở ngày 14, khỏi lâm sàng 85,1% với miconazole gel, so với 42,8% và 48,5% với hai loại gel nystatin; thời gian điều trị ba nhóm không bằng nhau.
• Phân tích gộp của Xiao và cộng sự (2021): ở trẻ nhũ nhi, miconazole và nystatin có tỷ lệ đáp ứng lâm sàng không khác biệt có ý nghĩa, nhưng miconazole cho tỷ lệ sạch nấm cao hơn.

Các con số trên chỉ phản ánh kết quả nghiên cứu, không phải chỉ dẫn tự dùng thuốc. Gel bôi miệng khá đặc: de Vries và cộng sự (2004) mô tả bé gái 17 ngày tuổi suýt ngạt vì gel miconazole được bôi lên núm vú mẹ; bé hồi phục sau khi mẹ lấy gel ra khỏi miệng. Nhóm tác giả nhấn mạnh chỉ bôi lượng nhỏ lên niêm mạc miệng và người kê đơn phải hướng dẫn cách dùng.

Nếu bé kèm hăm tã do nấm, tổng quan của Taudorf và cộng sự (2019) ghi nhận clotrimazole, nystatin và miconazole bôi da có hiệu quả tương đương; chọn thuốc vẫn là việc của bác sĩ. Khi mẹ cũng có nấm núm vú, bác sĩ có thể xử trí cho cả hai mẹ con. Tất cả nội dung không thay thế cho chỉ định của bác sĩ. Hỏi ý kiến chuyên gia trước khi dùng.

Làm gì để tưa lưỡi không quay lại?

• Duy trì vệ sinh tay và dụng cụ bú cả sau khi bé hết tưa.
• Không dùng chung núm ti, thìa, khăn lau miệng giữa các trẻ.
• Mẹ chăm sóc núm vú và điều trị đủ theo hướng dẫn nếu có nấm núm vú.
• Dùng đủ liệu trình bác sĩ kê, không tự ngưng khi mảng trắng vừa mờ.
• Báo bác sĩ nếu bé đang dùng kháng sinh mà xuất hiện mảng trắng, vì kháng sinh phổ rộng liên quan tới nhiễm Candida (Pankhurst, 2013).

Bốn ý đầu là gợi ý thực hành, không rút từ thử nghiệm.

Câu hỏi thường gặp

Tưa lưỡi ở trẻ sơ sinh có tự khỏi không?

Thường có, sau khoảng 3–8 tuần (Pankhurst, 2013). Nếu bé đau, bú kém hoặc mảng trắng lan rộng, nên cho bé đi khám.

Bé bị tưa lưỡi có phải ngưng bú mẹ không?

Không. Mẹ vẫn cho bé bú, giữ núm vú sạch khô và báo bác sĩ nếu núm vú đau rát.

Có nên rơ lưỡi cho bé bằng mật ong không?

Không, với trẻ dưới 1 tuổi, vì mật ong là một yếu tố nguy cơ của ngộ độc botulinum ở trẻ nhũ nhi (Dabritz và cộng sự, 2025).

Tưa lưỡi có truyền qua lại giữa mẹ và bé không?

Candida có thể có mặt cùng lúc ở núm vú, sữa mẹ và miệng bé (Amir và cộng sự, 2013), nên cần giữ vệ sinh và để bác sĩ đánh giá cả hai mẹ con khi mẹ đau núm vú.

Tài liệu tham khảo

Các đường dẫn dưới đây để ở dạng liên kết trần, bạn sao chép và dán vào trình duyệt để tra cứu bản gốc.

1. Pankhurst CL. Candidiasis (oropharyngeal). BMJ Clin Evid. 2013;2013:1304. PMID 24209593. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/24209593/
2. Amir LH, Donath SM, Garland SM, et al. Does Candida and/or Staphylococcus play a role in nipple and breast pain in lactation? A cohort study in Melbourne, Australia. BMJ Open. 2013;3(3). doi:10.1136/bmjopen-2012-002351. PMID 23474794. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/23474794/
3. Dabritz HA, Chung CH, Read JS, et al. Global Occurrence of Infant Botulism: 2007-2021. Pediatrics. 2025;155(4). doi:10.1542/peds.2024-068791. PMID 40132623. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/40132623/
4. de Vries TW, Wewerinke ME, de Langen JJ. [Near asphyxiation of a neonate due to miconazole oral gel]. Ned Tijdschr Geneeskd. 2004;148(32):1598-600. PMID 15382562. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/15382562/
5. Hoppe JE. Treatment of oropharyngeal candidiasis in immunocompetent infants: a randomized multicenter study of miconazole gel vs. nystatin suspension. The Antifungals Study Group. Pediatr Infect Dis J. 1997;16(3):288-93. doi:10.1097/00006454-199703000-00007. PMID 9076817. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/9076817/
6. Hoppe JE, Hahn H. Randomized comparison of two nystatin oral gels with miconazole oral gel for treatment of oral thrush in infants. Antimycotics Study Group. Infection. 1996;24(2):136-9. doi:10.1007/BF01713319. PMID 8740106. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/8740106/
7. Xiao Y, Yuan P, Sun Y, et al. Comparison of topical antifungal agents for oral candidiasis treatment: a systematic review and meta-analysis. Oral Surg Oral Med Oral Pathol Oral Radiol. 2021;133(3):282-291. doi:10.1016/j.oooo.2021.10.023. PMID 34924340. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/34924340/
8. Taudorf EH, Jemec GBE, Hay RJ, et al. Cutaneous candidiasis – an evidence-based review of topical and systemic treatments to inform clinical practice. J Eur Acad Dermatol Venereol. 2019;33(10):1863-1873. doi:10.1111/jdv.15782. PMID 31287594. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/31287594/

Đọc tiếp

• Rôm sảy mùa nóng ở trẻ nhỏ — cách làm dịu da
• Chốc lở ở trẻ mùa hè — dấu hiệu nhận biết
• Thủy đậu ở trẻ — chăm sóc nốt phỏng
• Muỗi đốt sưng to ở trẻ nhỏ — khi nào chỉ cần theo dõi
• Herpes môi tái phát — chăm sóc vùng môi

Bài viết do đội ngũ chuyên môn PlasmaKare – Công ty TNHH Dược phẩm Innocare biên soạn, nhằm cung cấp kiến thức chăm sóc da và niêm mạc. Nội dung mang tính tham khảo, không thay thế cho chẩn đoán và chỉ định của bác sĩ. Sản phẩm PlasmaKare là trang thiết bị y tế, không phải thuốc. Đọc kỹ hướng dẫn sử dụng trước khi dùng.

PlasmaKare — Chăm sóc da và niêm mạc
Chịu trách nhiệm sản phẩm và phân phối: Công ty TNHH Dược phẩm Innocare — 558 Quang Trung, phường Dương Nội, Hà Nội.
Hotline 024 6680 0369 · Zalo 0968 734 102 · Liên hệ