Mục lục
- 1. Zona có lây không, và nếu lây thì thành bệnh gì?
- 2. Virus từ người bị zona lây qua những đường nào?
- 3. Zona dễ lây đến mức nào so với thủy đậu?
- 4. Người bị zona lây trong bao lâu, khi nào thì hết lây?
- 5. Ai trong nhà có nguy cơ cao khi sống cùng người bị zona?
- 6. Làm gì để không lây virus cho người trong nhà?
- 7. Câu hỏi thường gặp
- 8. Tài liệu tham khảo
- 9. Đọc tiếp
Zona thần kinh không lây thành zona, nhưng virus varicella-zoster trong dịch mụn nước có thể lây sang người chưa từng mắc thủy đậu và chưa tiêm vắc-xin, khiến họ mắc thủy đậu. Đường lây chính là chạm trực tiếp vào mụn nước còn dịch; lây qua không khí từ zona khu trú đã được ghi nhận nhưng hiếm (Hatsushika và cộng sự, 2021). Người bệnh được coi là hết lây khi mọi tổn thương đã khô, đóng vảy. Trước mốc đó, nên tránh tiếp xúc gần với thai phụ chưa có miễn dịch, trẻ sơ sinh và người suy giảm miễn dịch.
Tóm tắt nhanh
| Câu hỏi | Trả lời ngắn |
|---|---|
| Zona có lây thành zona không? | Không |
| Người bị lây mắc bệnh gì? | Thủy đậu, nếu chưa từng mắc và chưa tiêm vắc-xin |
| Lây qua đâu? | Chủ yếu do chạm vào dịch mụn nước |
| Lây đến khi nào? | Đến khi mọi tổn thương khô, đóng vảy |
| Ai cần tránh tiếp xúc? | Thai phụ chưa có miễn dịch, trẻ sơ sinh, người suy giảm miễn dịch |
Zona có lây không, và nếu lây thì thành bệnh gì?
Câu hỏi “zona có lây không” có hai nửa câu trả lời. Zona là virus varicella-zoster (VZV) nằm im trong hạch thần kinh từ lần mắc thủy đậu trước đó hoạt động trở lại, nên không ai “bị lây zona” từ người khác. Nhưng mụn nước zona chứa virus; người chưa có miễn dịch nhiễm virus này lần đầu sẽ mắc thủy đậu. Trong một gia đình ở Nhật Bản, bố bị zona ở bụng, hai tuần sau con trai 15 tuổi chưa tiêm vắc-xin mắc thủy đậu; người mẹ từng mắc thủy đậu và người em đã tiêm vắc-xin thì không (Hatsushika và cộng sự, 2021). Zona còn hay bị gọi là giời leo; xem bài Zona thần kinh và giời leo có phải một bệnh.
Virus từ người bị zona lây qua những đường nào?
- Chạm vào tổn thương: đường lây phổ biến của VZV (Saksena và cộng sự, 2024).
- Không khí: hiếm gặp với zona khu trú, dễ xảy ra hơn khi zona lan tỏa nhiều vùng da. Ở ca bệnh Nhật Bản, người con không chạm vào vùng da bệnh của bố, nên nhóm tác giả cho rằng virus lây qua không khí (Hatsushika và cộng sự, 2021).
Zona dễ lây đến mức nào so với thủy đậu?
Zona lây kém hơn thủy đậu. Tại trường học và nhà trẻ ở Philadelphia giai đoạn 2003–2010, 9% ca zona (27 trên 290) làm phát sinh ca thủy đậu thứ phát, so với 15% ca thủy đậu đơn lẻ (Viner và cộng sự, 2012). Thủy đậu lây rất mạnh trong gia đình: 71,5% trẻ chưa tiêm vắc-xin mắc bệnh khi sống cùng người bệnh, so với 15,1% ở trẻ đã tiêm (Seward và cộng sự, 2004). Các nguồn chúng tôi tra cứu chưa có tỷ lệ tương ứng cho zona.
Người bị zona lây trong bao lâu, khi nào thì hết lây?
Từ lúc mụn nước xuất hiện đến khi mọi tổn thương đã khô, đóng vảy. Người nhiễm VZV thải virus cho tới khi toàn bộ tổn thương đóng vảy; một nhân viên bệnh viện mắc thủy đậu đi làm lại trước mốc này đã khởi đầu một ổ dịch bảy ca (Saksena và cộng sự, 2024). Mốc đóng vảy cũng được áp dụng cho zona. Người chưa có miễn dịch đã tiếp xúc nên theo dõi khoảng ba tuần, vì thủy đậu thứ phát thường xuất hiện sau 10–21 ngày (Viner và cộng sự, 2012). Các giai đoạn tổn thương có trong bài Zona thần kinh: diễn tiến tổn thương và cách chăm sóc vùng da bệnh.
Ai trong nhà có nguy cơ cao khi sống cùng người bị zona?
| Người trong nhà | Vì sao cần chú ý | Nên làm gì |
|---|---|---|
| Phụ nữ mang thai chưa có miễn dịch | Thủy đậu trong thai kỳ có thể gây biến chứng cho mẹ và thai | Tránh tiếp xúc; đã tiếp xúc thì báo bác sĩ sản khoa ngay để xét nghiệm kháng thể và cân nhắc globulin miễn dịch (Shrim và cộng sự, 2012) |
| Trẻ sơ sinh | Đã có báo cáo mẹ bị zona làm lây cho con sau sinh (Pan và cộng sự, 2018) | Người đang có mụn nước không bế ẵm trẻ |
| Người suy giảm miễn dịch | Nhiễm VZV ở nhóm này thường nặng hơn (Saksena và cộng sự, 2024) | Tránh tiếp xúc; báo bác sĩ điều trị nếu đã tiếp xúc |
Tất cả nội dung không thay thế cho chỉ định của bác sĩ. Hỏi ý kiến chuyên gia trước khi dùng. Xem thêm bài Biến chứng thủy đậu.
Làm gì để không lây virus cho người trong nhà?
- Che kín vùng tổn thương bằng gạc không dính hoặc quần áo rộng, sạch. Che kín chưa đủ để loại trừ lây, nên vẫn cần các bước sau (Hatsushika và cộng sự, 2021).
- Không gãi, không chọc vỡ mụn nước.
- Rửa tay bằng xà phòng sau khi chạm vào vùng da bệnh hoặc thay băng.
- Dùng riêng khăn tắm, quần áo, chăn ga và giặt riêng.
- Tránh tiếp xúc gần với nhóm nguy cơ cao; nếu được thì ngủ phòng riêng.
- Người chăm sóc nên là người từng mắc thủy đậu hoặc đã tiêm đủ vắc-xin.
- Đi làm, đi học: nếu phải tiếp xúc với trẻ nhỏ, thai phụ hoặc người bệnh thì nghỉ đến khi đóng vảy hết; trường hợp khác hỏi bác sĩ.
Về vắc-xin: khi tiếp xúc trong gia đình, vắc-xin thủy đậu có hiệu quả khoảng 79% (Seward và cộng sự, 2004). Phụ nữ chưa có miễn dịch nên tiêm trước khi mang thai hoặc sau sinh, không tiêm khi đang mang thai (Shrim và cộng sự, 2012). Ở người suy giảm miễn dịch, vắc-xin zona tái tổ hợp giảm 81% số ca zona so với giả dược (Marra và cộng sự, 2024). Chỉ định tiêm do bác sĩ quyết định. Cách che phủ vùng da tổn thương có trong bài Chăm sóc vết thương ngoài da tại nhà.
Ghi chú chuyên môn
“Người nhà không bị lây zona; điều cần phòng là thủy đậu ở người chưa có miễn dịch. Che kín mụn nước, rửa tay, dùng đồ riêng và giữ khoảng cách với thai phụ, trẻ sơ sinh, người suy giảm miễn dịch cho đến khi mọi tổn thương đóng vảy.”
— Ds Nguyễn Bá Nghĩa, Giám đốc Nghiên cứu & Phát triển, Công ty TNHH Dược phẩm Innocare
Khi nào nên đi khám bác sĩ ngay?
- Phụ nữ mang thai, trẻ sơ sinh hoặc người suy giảm miễn dịch vừa tiếp xúc với người bị zona.
- Người đã tiếp xúc bị sốt, nổi mụn nước rải rác trong vòng ba tuần.
- Người bị zona có mụn nước lan nhiều vùng da, ở gần mắt hoặc kèm sốt cao.
Câu hỏi thường gặp
Đã từng bị thủy đậu thì có bị lây từ người bị zona không?
Nguy cơ thấp, vì cơ thể đã có miễn dịch với virus.
Zona đã đóng vảy thì còn lây không?
Khi mọi tổn thương đã khô, đóng vảy thì được coi là hết lây. Còn mụn nước mới thì chưa.
Người bị zona có ngủ chung với người nhà được không?
Được, nếu người nhà đã có miễn dịch và tổn thương được che kín. Với nhóm nguy cơ cao, nên ngủ riêng.
Bà bị zona có bế cháu sơ sinh được không?
Nên tạm ngừng đến khi tổn thương đóng vảy hết. Nếu đã tiếp xúc gần, báo bác sĩ nhi.
Tài liệu tham khảo
Các đường dẫn dưới đây để ở dạng liên kết trần, bạn sao chép và dán vào trình duyệt để tra cứu bản gốc.
- Hatsushika Y, Nii I, Taniguchi T. Varicella caused by airborne transmission of a localised herpes zoster infection in a family. BMJ Case Rep. 2021;14(9):e243217. doi:10.1136/bcr-2021-243217. PMID 34479882. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/34479882/
- Saksena R, Thomas BJ, Das R, et al. Varicella zoster virus outbreak in a long-term care unit of a tertiary care hospital in northern India. Epidemiol Infect. 2024;152:e81. doi:10.1017/S0950268824000712. PMID 38736415. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/38736415/
- Viner K, Perella D, Lopez A, et al. Transmission of varicella zoster virus from individuals with herpes zoster or varicella in school and day care settings. J Infect Dis. 2012;205(9):1336-1341. doi:10.1093/infdis/jis207. PMID 22454467. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/22454467/
- Seward JF, Zhang JX, Maupin TJ, et al. Contagiousness of varicella in vaccinated cases: a household contact study. JAMA. 2004;292(6):704-708. doi:10.1001/jama.292.6.704. PMID 15304467. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/15304467/
- Shrim A, Koren G, Yudin MH, Farine D. Management of varicella infection (chickenpox) in pregnancy. J Obstet Gynaecol Can. 2012;34(3):287-292. doi:10.1016/S1701-2163(16)35190-8. PMID 22385673. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/22385673/
- Pan L, Singh N, Cannon R, et al. Apparent seronegative maternal shingles with post-natal mother-to-baby transmission of varicella zoster virus. J Med Virol. 2018;90(4):779-781. doi:10.1002/jmv.24999. PMID 29168888. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/29168888/
- Marra F, Yip M, Cragg JJ, Vadlamudi NK. Systematic review and meta-analysis of recombinant herpes zoster vaccine in immunocompromised populations. PLoS One. 2024;19(11):e0313889. doi:10.1371/journal.pone.0313889. PMID 39585863. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/39585863/
Đọc tiếp
- Zona thần kinh — diễn tiến tổn thương và cách chăm sóc vùng da bệnh
- Kiến ba khoang đốt — tổn thương dễ nhầm với zona và cách xử lý
- Viêm da tiếp xúc — do đồ trang sức và hóa chất tẩy rửa hằng ngày
- Tay chân miệng — bệnh có mụn nước hay gặp ở trẻ nhỏ và lưu ý khi dùng thuốc
- Chăm sóc vết thương ngoài da tại nhà — từ vết xước tới côn trùng đốt
Bài viết do đội ngũ chuyên môn PlasmaKare – Công ty TNHH Dược phẩm Innocare biên soạn, nhằm cung cấp kiến thức chăm sóc da và niêm mạc. Nội dung mang tính tham khảo, không thay thế cho chẩn đoán và chỉ định của bác sĩ. Sản phẩm PlasmaKare là trang thiết bị y tế, không phải thuốc. Đọc kỹ hướng dẫn sử dụng trước khi dùng.
PlasmaKare — Chăm sóc da và niêm mạc
Chịu trách nhiệm sản phẩm và phân phối: Công ty TNHH Dược phẩm Innocare — 558 Quang Trung, phường Dương Nội, Hà Nội.
Hotline 024 6680 0369 · Zalo 0968 734 102 · Liên hệ
