Mục lục
Zona thần kinh và “giời leo” thực chất thường là một bệnh. Trong y học, zona thần kinh (herpes zoster) do virus thủy đậu tái hoạt động gây ra; “giời leo” là tên dân gian của chính bệnh này. Quan niệm “bị con giời bò qua” không có cơ sở khoa học. Tuy nhiên, nhiều người gọi nhầm là “giời leo” cả những vết bỏng rộp thành vệt do kiến ba khoang – một bệnh hoàn toàn khác (viêm da tiếp xúc do độc tố pederin). Phân biệt đúng hai bệnh này giúp chọn đúng cách xử trí: zona cần thuốc kháng virus sớm, còn viêm da do kiến ba khoang không cần.
Tóm tắt nhanh
| Tiêu chí | Zona thần kinh (giời leo) | Viêm da do kiến ba khoang |
|---|---|---|
| Nguyên nhân | Virus varicella-zoster tái hoạt động | Độc tố pederin trong dịch cơ thể kiến ba khoang (Paederus) khi bị đập, miết trên da |
| Dấu hiệu báo trước | Đau rát, châm chích 1–5 ngày trước khi nổi ban | Không có; nổi tổn thương sau tiếp xúc khoảng 12–36 giờ |
| Hình dạng | Chùm mụn nước trên nền đỏ, xếp thành dải theo dây thần kinh, một bên cơ thể | Vệt đỏ thẳng như vết quệt, bỏng rộp, mụn mủ nhỏ; hay có tổn thương “đối xứng” ở nếp gấp (khuỷu tay, cổ) |
| Cảm giác | Đau nhiều, đau sâu kiểu thần kinh | Rát bỏng, ngứa |
| Lây | Dịch mụn nước có thể lây virus gây thủy đậu cho người chưa miễn dịch | Không lây từ người sang người |
| Xử trí chính | Khám sớm, thuốc kháng virus trong 72 giờ | Rửa ngay bằng xà phòng và nước, thuốc bôi theo chỉ định |
| Thời gian lành | 2–4 tuần; có thể đau kéo dài sau zona | 1–2 tuần; thường để lại thâm |
“Giời leo” có phải là zona thần kinh không?
Có. Trong dân gian, “giời leo” là cách gọi phổ biến của zona thần kinh vì tổn thương mụn nước chạy thành dải như có con gì bò qua. Về y học, bệnh do virus varicella-zoster – chính virus gây thủy đậu – nằm im trong hạch thần kinh và tái hoạt động khi miễn dịch suy giảm. Khoảng 1/3 người sẽ bị zona trong đời, nguy cơ tăng rõ sau 50 tuổi (CDC Hoa Kỳ).
Xem chi tiết cách chăm sóc tại bài Zona thần kinh: 5 cách giúp nhanh lành, hạn chế để lại sẹo.
Vì sao hay nhầm zona với viêm da do kiến ba khoang?
Cả hai đều gây mảng đỏ, phồng rộp, rát, thường xuất hiện thành vệt dài nên dễ bị gọi chung là “giời leo”. Viêm da do kiến ba khoang hay gặp vào mùa mưa, khi côn trùng bay vào nhà theo ánh đèn. Khi kiến bị đập hoặc miết trên da, độc tố pederin gây tổn thương dạng vệt bỏng; người bệnh thường không nhớ đã tiếp xúc với côn trùng (Karthikeyan & Kumar, 2017). Xem thêm: Kiến ba khoang cắn: nhận biết đúng và cách xử lý.
Làm sao tự phân biệt ban đầu?
- Có đau trước khi nổi ban không? Đau rát, châm chích ở một vùng da vài ngày rồi mới nổi mụn nước gợi ý zona.
- Tổn thương có đi theo một bên cơ thể, thành dải? Zona hầu như chỉ ở một bên (ngực, lưng, mặt), không vượt quá đường giữa.
- Có vệt thẳng như bị quệt, xuất hiện sau một đêm? Gợi ý kiến ba khoang, nhất là khi tổn thương ở vùng hở (cổ, mặt, tay) và mùa mưa.
- Có tổn thương “soi gương” ở nếp gấp? Như hai bên khuỷu tay chạm nhau – đặc trưng của kiến ba khoang.
Đây chỉ là gợi ý ban đầu. Nếu không chắc chắn, đặc biệt ở người lớn tuổi hoặc tổn thương ở mặt, hãy đi khám sớm vì zona cần dùng thuốc kháng virus trong 72 giờ đầu.
Xử trí zona thần kinh và viêm da do kiến ba khoang khác nhau thế nào?
Với zona thần kinh
- Đi khám để được kê thuốc kháng virus đường uống (acyclovir, valacyclovir…), hiệu quả nhất khi dùng trong 72 giờ.
- Giữ vùng tổn thương sạch, khô; không chọc vỡ mụn nước; giảm đau theo hướng dẫn.
- Che kín tổn thương, tránh tiếp xúc với phụ nữ mang thai, trẻ sơ sinh, người chưa từng bị thủy đậu.
Với viêm da do kiến ba khoang
- Rửa ngay vùng da bằng xà phòng và nước sạch để loại bỏ độc tố; không gãi, không chà xát.
- Chườm mát; bác sĩ có thể chỉ định thuốc bôi chống viêm (thường là corticoid ngắn ngày, có thể phối hợp kháng sinh bôi).
- Không đắp lá, bôi thuốc nam, kem đánh răng lên vết bỏng rộp.
- Phòng bệnh: đóng cửa lưới, tắt bớt đèn gần cửa sổ vào mùa mưa, không đập kiến trên da mà thổi hoặc gạt nhẹ đi.
Chăm sóc tại chỗ bằng sản phẩm bôi hỗ trợ
là trang thiết bị y tế loại B (số lưu hành 250004480/PCBB-HN), không phải thuốc. Gel chứa phức hệ Nano bạc TSN (acid Tannic – Nano bạc) kết hợp dịch chiết lựu, dịch chiết núc nác và Chitosan. Gel dùng bôi ngoài da để làm dịu, bảo vệ vùng da tổn thương; với zona, gel không thay thế thuốc kháng virus do bác sĩ kê.
Công dụng theo hồ sơ công bố:
- Hỗ trợ kháng khuẩn, kháng virus, kháng nấm tại chỗ.
- Làm dịu, bảo vệ da và niêm mạc, giảm ngứa, mẩn đỏ.
- Tạo màng bảo vệ vết thương hở; dưỡng ẩm da khô, bong tróc.
- Không cồn, không Corticoid, không Salicylic; dùng cho trẻ em và người lớn.
Cách dùng: làm sạch vùng da, bôi lớp mỏng 2–3 lần/ngày. Đọc kỹ hướng dẫn sử dụng trước khi dùng. Giá tham khảo 165.000đ/tuýp 25g.
Khi nào cần đi khám ngay?
- Nghi zona, nhất là ở người từ 50 tuổi, người suy giảm miễn dịch, phụ nữ mang thai.
- Tổn thương ở mặt, quanh mắt, tai.
- Vết bỏng rộp lan rộng, có mủ, sốt, sưng đau nhiều.
- Kiến ba khoang dính vào mắt: rửa mắt bằng nhiều nước sạch và đến cơ sở y tế.
Câu hỏi thường gặp
Giời leo có lây không?
Nếu là zona (giời leo theo nghĩa dân gian), dịch mụn nước có thể lây virus gây thủy đậu cho người chưa từng mắc hoặc chưa tiêm vắc xin. Viêm da do kiến ba khoang không lây.
Có nên khoanh vùng giời leo bằng mực, bôi đỗ xanh?
Không. Các mẹo này không có tác dụng với virus, dễ làm nhiễm trùng và làm chậm thời điểm dùng thuốc kháng virus.
Bị kiến ba khoang có để lại sẹo không?
Thường chỉ để lại thâm và mờ dần sau vài tuần. Sẹo có thể xuất hiện nếu gãi, bội nhiễm hoặc tổn thương sâu.
Zona có tái phát không?
Có thể, khoảng 1–6% theo tổng quan hệ thống năm 2014 (Kawai và cộng sự).
Tài liệu tham khảo
- CDC. Clinical Overview of Shingles (Herpes Zoster). https://www.cdc.gov/shingles/hcp/clinical-overview/index.html
- Karthikeyan K, Kumar A. Paederus dermatitis. Indian J Dermatol Venereol Leprol. 2017;83(4):424-431. doi:10.4103/0378-6323.198441
- Kawai K, Gebremeskel BG, Acosta CJ. Systematic review of incidence and complications of herpes zoster. BMJ Open. 2014;4(6):e004833. doi:10.1136/bmjopen-2014-004833
Bài viết mang tính tham khảo, không thay thế chẩn đoán và chỉ định của bác sĩ. Gel bôi da PLASMAKARE No5 là trang thiết bị y tế, không phải thuốc.
Bài viết liên quan
- Viêm da kích ứng: phân biệt với viêm da dị ứng và cách xử trí
- Cách phân biệt kiến ba khoang và kiến cánh
- Phân biệt hình ảnh viêm amidan từng loại cụ thể
- Viêm da Eczema: Phân loại viêm da để có cách điều trị hợp lý
- Zona thần kinh — diễn tiến tổn thương và cách chăm sóc vùng da bệnh
- Herpes môi tái phát — yếu tố khởi phát và cách chăm sóc vùng môi
- Zona thần kinh có lây sang người khác không? — khả năng lây và cách phòng trong nhà
