EV71 và Coxsackievirus: chủng virus tay chân miệng nào nguy hiểm hơn

Biên soạn: Đội ngũ chuyên môn PlasmaKare · Tham vấn chuyên môn: Ds Nguyễn Bá Nghĩa – Giám đốc Nghiên cứu & Phát triển, Công ty TNHH Dược phẩm Innocare · Cập nhật: 20/10/2026

Trong các virus gây tay chân miệng, EV71 (enterovirus A71) là chủng liên quan nhiều hơn cả tới biến chứng thần kinh và tim phổi, nhưng các chủng Coxsackievirus như CA6, CA10, CA16 vẫn có thể gây bệnh nặng. Ở 1.768 trẻ nằm viện, biến chứng thần kinh gặp ở 40% trẻ nhiễm EV71, so với 10% ở CA10, 7% ở CA6 và 4% ở CA16 (Li và cộng sự, 2025). Với tay chân miệng EV71, đã có vắc xin, nhưng vắc xin này chỉ phòng đúng chủng EV71. Cha mẹ không cần biết con nhiễm chủng nào: việc theo dõi và đưa trẻ đi khám dựa vào dấu hiệu bệnh.

Tóm tắt nhanh

Câu hỏi	Trả lời ngắn
Chủng nào hay gây biến chứng nặng?	EV71, nhất là biến chứng thần kinh, tim phổi
Coxsackievirus có luôn nhẹ không?	Không; đa số nhẹ nhưng vẫn có ca nặng
CA6 có gì khác?	Ban lan rộng, bong da tay chân, bong móng sau vài tuần
Có cần xét nghiệm tìm chủng?	Không thường quy; bác sĩ quyết định
Vắc xin hiện có phòng gì?	Chỉ phòng EV71, không phòng các chủng Coxsackievirus

Tay chân miệng đang gia tăng ra sao và vì sao EV71 được nhắc nhiều?

Theo số liệu của Cục Phòng bệnh do Báo Đầu tư đưa tin ngày 06/10/2026, cả nước đã ghi nhận gần 100.000 ca tay chân miệng từ đầu năm 2026, gấp 2,5 lần cùng kỳ 2025; 87,3% số ca là trẻ dưới 5 tuổi. Theo VietNam News ngày 25/09/2026, vắc xin phòng tay chân miệng do EV71 đã được Bộ Y tế phê duyệt tháng 3/2026, dùng cho trẻ từ 2 tháng đến dưới 6 tuổi, tiêm 2 hoặc 3 mũi tùy tuổi bắt đầu, qua hệ thống tiêm chủng dịch vụ. Tinh thần nên giữ: không chủ quan nhưng không hoang mang.

Tay chân miệng do những virus nào gây ra?

Bệnh do cả một nhóm enterovirus gây ra. Ngoài ban ở tay chân miệng, EV71 có thể gây viêm màng não, liệt mềm cấp giống bại liệt, viêm não thân não, phù phổi và trụy tim mạch – hô hấp (Ooi và cộng sự, 2010). Tại Việt Nam, phân tích 752 trình tự gen ở 36 tỉnh giai đoạn 2003–2013 cho thấy nhiều phân nhóm EV71 cùng lưu hành; nhóm tác giả xem EV71 là nguyên nhân chính của tay chân miệng nặng trong khu vực, kể cả Việt Nam (Thao và cộng sự, 2017).

Nhóm Coxsackievirus A hay được nhắc là CA16, CA6 và CA10; tỷ lệ từng chủng đổi theo năm và vùng. Ở Thành Đô (Trung Quốc), giai đoạn 2020–2022, CA6 chiếm 50,39% và CA10 chiếm 10,81% số ca, trong khi EV71 đã giảm mạnh từ sau 2016 (Yang và cộng sự, 2023). Chúng tôi chưa tìm được số liệu PubMed về chủng lưu hành ở Việt Nam năm 2026.

EV71 và Coxsackievirus: chủng nào nguy hiểm hơn?

Chủng	Biểu hiện được mô tả	Biến chứng thần kinh ở trẻ nằm viện	Nguồn
EV71	Ít tổn thương trong miệng hơn các chủng khác; có thể gây viêm não, phù phổi	40%	Li 2025; Ooi 2010
CA10	Tóm tắt nguồn không mô tả riêng kiểu ban	10%	Li 2025
CA6	Ban lan rộng, sốt cao, bong da tay chân, bong móng; gặp cả ở người lớn	7%	Li 2025; Wang 2024
CA16	Biểu hiện điển hình, khác thể không điển hình của CA6	4%	Li 2025; Wang 2024

Số liệu bảng lấy từ nghiên cứu theo dõi 1.768 trẻ nằm viện (2/2017–2/2018). Tuy EV71 có tỷ lệ biến chứng cao hơn cả, trong 230 trẻ có biến chứng thần kinh được xác định chủng, 35% là do CA6, CA16, CA4, CA10 và CA2 (Li và cộng sự, 2025). Ở Thành Đô, trẻ nhiễm EV71 cũng có tỷ lệ nhập viện cao hơn (Yang và cộng sự, 2023). Hiểu đơn giản: tính trên mỗi ca, EV71 nguy hiểm hơn; nhưng Coxsackievirus không phải lúc nào cũng nhẹ. Các tỷ lệ này tính ở trẻ đã nằm viện, không áp dụng cho mọi trẻ mắc bệnh.

Coxsackievirus A6 khác gì: ban lan rộng, bong da, bong móng?

Từ sau đợt dịch ở Pháp năm 2008, CA6 dần chiếm ưu thế ở nhiều vùng. Chủng này mắc cả ở người lớn, hay gây ban lan rộng, phát ban dạng chàm herpes, sốt cao và bong móng (Wang và Wen, 2024). Ở Brazil năm 2019, trong 40 trẻ đủ dữ liệu, 70% có ban phỏng nước – bọng nước không điển hình, 90% bong da lòng bàn tay, bàn chân, 30% bong móng; 81,8% ca định được chủng là CA6 (Justino và cộng sự, 2020).

Bong móng là biến đổi muộn, vài tuần sau khi hết bệnh. Ở 11 người bị bong móng sau tay chân miệng, CA6 được tìm thấy trong mẫu móng của 3 người; nhóm tác giả lưu ý thể không điển hình dễ bị chẩn đoán nhầm (Chiu và cộng sự, 2019). Ban CA6 lan rộng có thể bị nhầm với thủy đậu; xem bài Thủy đậu ở trẻ: chăm sóc nốt phỏng.

Có cần xét nghiệm xem con nhiễm chủng nào không?

Thường là không. Xét nghiệm PCR dịch họng hay dịch nốt phỏng có thể xác định virus, nhưng hiện chưa có thuốc kháng virus được chứng minh cho EV71 (Ooi và cộng sự, 2010) và chưa có thuốc đặc hiệu được phê duyệt cho CA6 (Wang và Wen, 2024). Biết tên chủng ít khi thay đổi cách chăm sóc tại nhà; bác sĩ phân độ dựa vào dấu hiệu lâm sàng và chỉ định xét nghiệm khi cần. Chủng không phải EV71 vẫn có thể gây biến chứng thần kinh, và dấu hiệu chung như tay chân lạnh, nôn có liên quan tới biến chứng này (Li và cộng sự, 2025); với EV71, sốt cao và li bì báo trước bệnh nặng (Ooi và cộng sự, 2010). Khi trẻ được chẩn đoán, cha mẹ nên:

1. Hỏi bác sĩ mức độ bệnh hiện tại và khi nào cần tái khám.
2. Theo dõi mỗi ngày nhiệt độ, mức tỉnh táo, nôn, nhịp thở, tay chân có lạnh không.
3. Cho trẻ uống đủ, ăn đồ mềm, nguội.
4. Giữ sạch nốt phỏng, không chọc vỡ; không tự ý dùng kháng sinh, thuốc bôi hay đắp lá.
5. Cho trẻ nghỉ ở nhà, cả nhà rửa tay bằng xà phòng.

Bước 4 theo khuyến cáo được Báo Đầu tư đưa tin ngày 06/10/2026; các bước khác là gợi ý thực hành. Diễn tiến theo ngày xem bài trụ Tay chân miệng: dấu hiệu theo từng ngày, các mức độ và khi nào phải nhập viện; cách chăm sóc da và miệng xem bài chăm sóc nốt phỏng và loét miệng cho trẻ.

Vắc xin EV71 phòng được gì và không phòng được gì?

Trong thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng giả dược trên 10.007 trẻ 6–35 tháng tuổi tiêm 2 liều vắc xin EV71 bất hoạt, hiệu quả phòng tay chân miệng hoặc viêm họng mụn nước do EV71 là 94,8%; nhóm tiêm không có ca nhập viện do EV71 (nhóm giả dược 24 ca) và không có ca biến chứng thần kinh (nhóm giả dược 8 ca) (Zhu và cộng sự, 2014). Thử nghiệm thứ hai trên 12.000 trẻ 6–71 tháng tuổi ghi nhận hiệu quả 97,4% với tay chân miệng do EV71; sốt trong tuần sau tiêm gặp nhiều hơn ở nhóm tiêm vắc xin (41,6% so với 35,2%) (Li và cộng sự, 2014).

Điểm then chốt: cả hai thử nghiệm chỉ đo bệnh do EV71. Một nghiên cứu phòng thí nghiệm ghi nhận vắc xin EV71 không tạo bảo vệ chéo hữu ích với CA16, dù vỏ hai virus giống nhau khoảng 80% (Ren và cộng sự, 2015); với CA6 hiện chưa có vắc xin được phê duyệt (Wang và Wen, 2024). Trẻ đã tiêm vẫn có thể mắc chủng khác, nên vẫn cần rửa tay và theo dõi dấu hiệu nặng.

Lưu ý: hai thử nghiệm trên dùng vắc xin của nhà sản xuất Trung Quốc (thử nghiệm của Zhu và cộng sự do nhà sản xuất tài trợ); chúng tôi chưa đối chiếu được dữ liệu riêng của vắc xin đang triển khai ở Việt Nam. Lịch tiêm, chống chỉ định cần hỏi nhân viên y tế; trẻ có bệnh nền hoặc đang sốt cần khám sàng lọc trước tiêm. Tất cả nội dung không thay thế cho chỉ định của bác sĩ. Hỏi ý kiến chuyên gia trước khi dùng.

Câu hỏi thường gặp

Tay chân miệng do EV71 có luôn nặng không?

Không. Đa số ca vẫn nhẹ; EV71 chỉ có tỷ lệ biến chứng cao hơn các chủng khác.

Trẻ đã mắc tay chân miệng có thể mắc lại không?

Có thể, vì bệnh do nhiều chủng gây ra và bảo vệ với chủng này không chắc che được chủng khác.

Người lớn có mắc chủng CA6 không?

Có. CA6 gặp cả ở người lớn, hay gây ban lan rộng hơn.

Bong móng sau tay chân miệng có nguy hiểm không?

Thường là biến đổi muộn, không phải dấu hiệu nặng; quanh móng sưng đau, có mủ thì đi khám.

Đã tiêm vắc xin EV71, khi mắc bệnh có cần nghỉ học không?

Có. Trẻ vẫn có thể mắc chủng khác và lây cho bạn; nghỉ học theo hướng dẫn của bác sĩ.

Tài liệu tham khảo

Các đường dẫn dưới đây để ở dạng liên kết trần, bạn sao chép và dán vào trình duyệt để tra cứu bản gốc.

1. Li Y, Yang J, Liang L, et al. Clinical characteristics and severity of hand, foot, and mouth disease by virus serotype: A prospective hospital-based cohort study. PLoS Negl Trop Dis. 2025;19(5):e0013039. doi:10.1371/journal.pntd.0013039. PMID 40408420. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/40408420/
2. Ooi MH, Wong SC, Lewthwaite P, et al. Clinical features, diagnosis, and management of enterovirus 71. Lancet Neurol. 2010;9(11):1097-105. doi:10.1016/S1474-4422(10)70209-X. PMID 20965438. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/20965438/
3. Thao NTT, Donato C, Trang VTH, et al. Evolution and Spatiotemporal Dynamics of Enterovirus A71 Subgenogroups in Vietnam. J Infect Dis. 2017;216(11):1371-1379. doi:10.1093/infdis/jix500. PMID 29029128. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/29029128/
4. Yang Q, Liu F, Chang L, et al. Molecular epidemiology and clinical characteristics of enteroviruses associated HFMD in Chengdu, China, 2013-2022. Virol J. 2023;20(1):202. doi:10.1186/s12985-023-02169-x. PMID 37661256. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/37661256/
5. Wang Z, Wen H. A review of the recombination events, mechanisms and consequences of Coxsackievirus A6. Infect Med (Beijing). 2024;3(2):100115. doi:10.1016/j.imj.2024.100115. PMID 38974347. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/38974347/
6. Justino MCA, da S Mesquita D, Souza MF, et al. Atypical hand-foot-mouth disease in Belém, Amazon region, northern Brazil, with detection of coxsackievirus A6. J Clin Virol. 2020;126:104307. doi:10.1016/j.jcv.2020.104307. PMID 32302950. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/32302950/
7. Chiu HH, Liu MT, Chung WH, et al. The Mechanism of Onychomadesis (Nail Shedding) and Beau’s Lines Following Hand-Foot-Mouth Disease. Viruses. 2019;11(6). doi:10.3390/v11060522. PMID 31174263. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/31174263/
8. Zhu F, Xu W, Xia J, et al. Efficacy, safety, and immunogenicity of an enterovirus 71 vaccine in China. N Engl J Med. 2014;370(9):818-28. doi:10.1056/NEJMoa1304923. PMID 24571754. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/24571754/
9. Li R, Liu L, Mo Z, et al. An inactivated enterovirus 71 vaccine in healthy children. N Engl J Med. 2014;370(9):829-37. doi:10.1056/NEJMoa1303224. PMID 24571755. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/24571755/
10. Ren J, Wang X, Zhu L, et al. Structures of Coxsackievirus A16 Capsids with Native Antigenicity: Implications for Particle Expansion, Receptor Binding, and Immunogenicity. J Virol. 2015;89(20):10500-11. doi:10.1128/JVI.01102-15. PMID 26269176. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/26269176/

Nguồn tin trong nước:

• Báo Đầu tư (06/10/2026). Tay chân miệng gia tăng tại Hà Nội, cảnh báo nguy cơ dịch bệnh phức tạp. https://baodautu.vn/tay-chan-mieng-gia-tang-tai-ha-noi-canh-bao-nguy-co-dich-benh-phuc-tap-d714194.html
• VietNam News (25/09/2026). Viet Nam launches hand, foot and mouth vaccine for young children. https://vietnamnews.vn/society/1800606/viet-nam-launches-hand-foot-and-mouth-vaccine-for-young-children.html

Đọc tiếp

• Chốc lở ở trẻ mùa hè — dấu hiệu nhận biết
• Gel sát khuẩn da có dùng được cho trẻ nhỏ không?
• Herpes môi tái phát — chăm sóc vùng môi
• Bị herpes môi có nên kiêng hôn và dùng chung đồ?
• Trẻ bị hăm tã — vệ sinh vùng da mặc tã

Bài viết do đội ngũ chuyên môn PlasmaKare – Công ty TNHH Dược phẩm Innocare biên soạn, nhằm cung cấp kiến thức chăm sóc da và niêm mạc. Nội dung mang tính tham khảo, không thay thế cho chẩn đoán và chỉ định của bác sĩ. Sản phẩm PlasmaKare là trang thiết bị y tế, không phải thuốc. Đọc kỹ hướng dẫn sử dụng trước khi dùng.

PlasmaKare — Chăm sóc da và niêm mạc
Chịu trách nhiệm sản phẩm và phân phối: Công ty TNHH Dược phẩm Innocare — 558 Quang Trung, phường Dương Nội, Hà Nội.
Hotline 024 6680 0369 · Zalo 0968 734 102 · Liên hệ