Viêm họng mùa lạnh: khi nào tự chăm, khi nào đi khám

Viêm họng mùa lạnh phần lớn do virus, thường tự cải thiện trong khoảng một tuần và có thể tự chăm tại nhà bằng nghỉ ngơi, uống đủ nước, dùng thuốc giảm đau thông thường. Nên đi khám khi khó thở, khó nuốt, chảy nhiều nước dãi, sốt cao kéo dài, nổi ban hoặc không đỡ sau vài ngày.

Vì sao viêm họng hay gặp hơn khi trời lạnh?

Mùa lạnh là mùa các virus đường hô hấp như virus cảm lạnh, cúm lưu hành mạnh, người ta ở trong phòng kín nhiều hơn nên dễ lây cho nhau. Không khí lạnh, hanh khô hoặc phòng bật sưởi, điều hòa cũng làm niêm mạc họng khô, dễ rát.

Vì vậy số người đau họng thường tăng vào cuối thu, mùa đông.

Viêm họng (pharyngitis) là tình trạng viêm vùng hầu ở phía sau miệng, gây đau, rát, ngứa họng, nhất là khi nuốt. Theo MedlinePlus (Thư viện Y khoa Quốc gia Hoa Kỳ), phần lớn viêm họng do virus gây ra, thường đi cùng cảm lạnh hoặc cúm; chỉ một phần nhỏ do vi khuẩn, điển hình là liên cầu khuẩn nhóm A (Streptococcus pyogenes).

Hướng dẫn NICE NG84 (2018) của Anh mô tả đau họng cấp là bệnh tự giới hạn: triệu chứng thường kéo dài khoảng một tuần, phần lớn người bệnh tự đỡ mà không cần kháng sinh, dù nguyên nhân là virus hay vi khuẩn. Đây là lý do việc theo dõi và chăm sóc đúng tại nhà quan trọng hơn việc vội tìm thuốc mạnh.

Bạn có thể đọc thêm tổng quan về nguyên nhân và dấu hiệu viêm họng nếu muốn hiểu kỹ hơn cấu trúc vùng họng và các thể viêm họng thường gặp.

Viêm họng do virus và do vi khuẩn khác nhau thế nào?

Viêm họng do virus thường đi kèm ho, sổ mũi, khàn tiếng, đỏ mắt. Viêm họng do liên cầu khuẩn hay khởi phát đột ngột, sốt, đau họng nhiều khi nuốt, amidan sưng đỏ có thể có mủ, hạch cổ sưng đau, thường không ho.

Chỉ xét nghiệm mới xác định chắc chắn nguyên nhân, nên không tự đoán để dùng kháng sinh.

Theo CDC Hoa Kỳ (trang “About Strep Throat”, cập nhật 15/01/2026), liên cầu khuẩn nhóm A là nguyên nhân của khoảng 1 trong 10 người lớn và khoảng 3 trong 10 trẻ em bị đau họng. Thời gian ủ bệnh thường 2–5 ngày. CDC cũng lưu ý: nếu có ho, sổ mũi, khàn tiếng hoặc viêm kết mạc, khả năng cao là viêm họng do virus.

Đặc điểm	Gợi ý do virus	Gợi ý do liên cầu khuẩn
Khởi phát	Từ từ, kèm cảm lạnh	Thường đột ngột
Ho, sổ mũi, khàn tiếng	Hay gặp	Thường không có
Sốt	Có thể sốt nhẹ	Hay sốt
Amidan	Đỏ	Sưng đỏ, có thể có mủ trắng
Hạch cổ trước	Ít gặp	Hay sưng đau
Cần kháng sinh?	Không	Chỉ khi bác sĩ chỉ định

Bảng chỉ mang tính gợi ý, tổng hợp từ CDC (2026) và NICE NG84 (2018); không dùng để tự chẩn đoán.

Để phân biệt kỹ hơn, xem bài viêm họng do liên cầu khuẩn. Trong mùa cúm, đau rát họng cũng có thể là một phần của cúm; bài phân biệt cúm A với cảm lạnh giúp bạn nhận diện các triệu chứng toàn thân đi kèm.

Trường hợp nào có thể tự chăm sóc tại nhà?

Người lớn và trẻ lớn khỏe mạnh, đau họng mức nhẹ đến vừa, vẫn ăn uống được, không khó thở, không sốt cao kéo dài và có kèm triệu chứng cảm lạnh như ho, sổ mũi thường có thể tự chăm sóc tại nhà.

Cần theo dõi diễn biến mỗi ngày và đi khám nếu triệu chứng nặng lên hoặc không đỡ sau vài ngày.

Các tình huống thường phù hợp để theo dõi tại nhà:

• Đau rát họng xuất hiện cùng sổ mũi, hắt hơi, ho nhẹ sau khi trời trở lạnh.
• Không sốt hoặc sốt nhẹ, đáp ứng với thuốc hạ sốt thông thường.
• Vẫn nuốt được nước và thức ăn mềm, đi tiểu bình thường.
• Không có bệnh nền nặng, không suy giảm miễn dịch, không đang mang thai ba tháng cuối hoặc có thắc mắc riêng cần hỏi bác sĩ.

Với trẻ nhỏ, người cao tuổi, phụ nữ mang thai và người có bệnh mạn tính, ngưỡng đi khám nên thấp hơn. Khi còn phân vân, hỏi dược sĩ hoặc bác sĩ luôn an toàn hơn tự đoán.

Tự chăm sóc viêm họng tại nhà thế nào cho đúng?

Chăm sóc tại nhà tập trung vào làm dịu họng và giữ sức: nghỉ ngơi, uống đủ nước ấm, ăn đồ mềm, giữ ấm cổ, giữ độ ẩm phòng vừa phải. Có thể dùng paracetamol hoặc ibuprofen không kê đơn theo đúng hướng dẫn trên nhãn để giảm đau, hạ sốt.

Không tự dùng kháng sinh khi chưa được bác sĩ chỉ định.

NICE NG84 (2018) khuyến nghị người bị đau họng cấp có thể dùng paracetamol hoặc ibuprofen để giảm đau, hạ sốt và uống đủ nước. Một số người lớn có thể thử viên ngậm có chứa thuốc (thuốc gây tê tại chỗ, thuốc kháng viêm không steroid hoặc chất sát khuẩn), nhưng mức giảm đau chỉ nhỏ; với viên ngậm không chứa thuốc và nước súc họng, NICE cho biết không tìm thấy bằng chứng về hiệu quả.

1. Nghỉ ngơi: ngủ đủ giấc giúp cơ thể hồi phục; hạn chế nói to, nói nhiều.
2. Uống đủ nước: nước ấm, nước canh, cháo loãng giúp họng đỡ khô; theo dõi để không bị mất nước.
3. Giảm đau, hạ sốt: dùng paracetamol hoặc ibuprofen không kê đơn đúng liều trên nhãn; không phối hợp nhiều sản phẩm cùng chứa một hoạt chất.
4. Giữ ấm và giữ ẩm: quàng khăn khi ra ngoài trời lạnh; tránh để phòng quá khô khi bật sưởi, điều hòa.
5. Súc họng nước muối ấm: là cách làm quen thuộc trong dân gian, nhiều người thấy dễ chịu; tuy vậy bằng chứng về hiệu quả còn hạn chế và đây chỉ là biện pháp hỗ trợ.
6. Tránh khói thuốc lá và đồ uống quá lạnh, quá nóng gây kích ứng.

Những mẹo dân gian như uống nước ấm pha mật ong (không dùng mật ong cho trẻ dưới 12 tháng tuổi vì nguy cơ ngộ độc botulinum ở trẻ nhũ nhi, theo MedlinePlus), trà gừng ấm có thể giúp dễ chịu hơn; hãy coi chúng là biện pháp hỗ trợ, không thay thế việc đi khám khi có dấu hiệu cảnh báo. Xem thêm cách súc miệng nước muối khi viêm họng.

Khi nào cần dùng kháng sinh cho viêm họng?

Kháng sinh chỉ có ích khi viêm họng do vi khuẩn và phải do bác sĩ quyết định sau khi khám, có thể kèm xét nghiệm nhanh liên cầu. Với viêm họng do virus, kháng sinh không giúp khỏi nhanh hơn mà còn có thể gây tác dụng phụ và góp phần làm vi khuẩn kháng thuốc.

NICE NG84 (2018) ghi nhận kháng sinh chỉ rút ngắn thời gian triệu chứng trung bình khoảng 16 giờ ở người bị đau họng cấp, trong khi có thể gây tác dụng phụ như tiêu chảy, phát ban và làm tăng kháng kháng sinh. Vì vậy, bác sĩ thường dùng các thang điểm lâm sàng như FeverPAIN hoặc Centor (dựa trên sốt, mủ amidan, hạch cổ, có ho hay không…) để quyết định có cần kháng sinh hoặc kê đơn dự phòng chờ theo dõi.

Điểm quan trọng với người bệnh: kháng sinh là thuốc kê đơn. Không dùng lại kháng sinh còn thừa, không mua theo đơn cũ, và khi đã được kê thì dùng đúng, đủ theo hướng dẫn của bác sĩ. Bạn có thể đọc thêm bài viêm họng có cần dùng kháng sinh.

Dấu hiệu nào cho thấy cần đi khám ngay?

Hãy đi khám ngay khi viêm họng kèm khó thở, khó nuốt đến mức không uống được nước, chảy nhiều nước dãi ở trẻ nhỏ, có máu trong nước bọt hoặc đờm, dấu hiệu mất nước, sưng đau khớp hoặc nổi ban. Trẻ dưới 3 tháng tuổi bị sốt từ 38 °C cần được khám ngay, không chờ theo dõi.

CDC Hoa Kỳ liệt kê các dấu hiệu trên trong trang “Sore Throat Basics” và khuyên đi khám khi đau họng không đỡ sau vài ngày. NICE NG84 nhấn mạnh cần chuyển khám ngay khi nghi biến chứng như áp xe quanh amidan, hoặc khi người bệnh có triệu chứng toàn thân nặng.

Trẻ em và người cao tuổi cần lưu ý gì thêm?

Trẻ em có tỷ lệ viêm họng do liên cầu khuẩn cao hơn người lớn và khó mô tả triệu chứng, nên cha mẹ cần quan sát ăn uống, nhịp thở và nhiệt độ. Người cao tuổi, người có bệnh nền dễ mất nước và diễn tiến nặng hơn, nên đi khám sớm thay vì kéo dài tự chăm sóc.

Với trẻ nhỏ, liều thuốc hạ sốt phải tính theo cân nặng và theo hướng dẫn của bác sĩ hoặc dược sĩ; không dùng aspirin cho trẻ em nếu không có chỉ định. Nếu trẻ bị viêm amidan tái đi tái lại, xem bài viêm amidan ở trẻ em để biết khi nào chỉ cần theo dõi và khi nào cần đi khám.

Theo CDC (2026), viêm họng liên cầu hay gặp nhất ở trẻ 5–15 tuổi, hiếm gặp ở trẻ dưới 3 tuổi; biến chứng có thể gồm áp xe quanh amidan hoặc ở cổ, viêm tai, viêm xoang, viêm cầu thận sau nhiễm liên cầu và thấp tim. Đây là lý do khi trẻ sốt, đau họng nhiều mà không ho, không sổ mũi, nên cho trẻ đi khám để được xét nghiệm.

Tất cả nội dung không thay thế cho chỉ định của bác sỹ. Hỏi ý kiến chuyên gia trước khi dùng.

Làm sao hạn chế viêm họng tái lại trong mùa lạnh?

Không có cách nào ngăn hoàn toàn viêm họng, nhưng có thể giảm nguy cơ bằng rửa tay thường xuyên, che miệng khi ho hắt hơi, không dùng chung cốc, giữ ấm cổ khi ra ngoài, giữ phòng thông thoáng, ngủ đủ và tiêm vaccine cúm hằng năm theo khuyến cáo.

Khi đang ốm, nên nghỉ ở nhà để tránh lây cho người khác.

• Vệ sinh tay: rửa tay bằng xà phòng, đặc biệt trước khi ăn và sau khi ho, hắt hơi.
• Vệ sinh hô hấp: che miệng bằng khăn giấy hoặc khuỷu tay khi ho; đeo khẩu trang nơi đông người khi đang có triệu chứng.
• Không dùng chung cốc, thìa, bàn chải đánh răng.
• Vaccine cúm hằng năm: giúp giảm nguy cơ mắc cúm, một nguyên nhân gây đau họng mùa lạnh; hỏi cơ sở y tế về lịch tiêm phù hợp.
• Giữ ẩm niêm mạc: uống đủ nước, tránh ngồi lâu trước luồng gió sưởi, điều hòa.

CDC (2026) cho biết tiếp xúc gần với người đang bị viêm họng liên cầu là yếu tố nguy cơ hay gặp nhất, vi khuẩn thường lây cho người cùng nhà; vì vậy nên rửa riêng cốc, bát, thìa sau khi người ốm sử dụng và không ăn chung đồ ăn. Nếu bạn bị cúm kèm đau họng, bài làm dịu họng khi bị cúm A có thêm gợi ý chăm sóc.

Câu hỏi thường gặp

Viêm họng mùa lạnh bao lâu thì khỏi?

Theo CDC và NICE NG84 (2018), phần lớn trường hợp đau họng cấp cải thiện trong khoảng một tuần, kể cả khi không dùng kháng sinh. Nếu sau vài ngày tự chăm sóc mà đau họng không giảm, hoặc nặng lên kèm sốt cao, khó nuốt, bạn nên đi khám để bác sĩ đánh giá nguyên nhân và hướng xử trí phù hợp.

Đau họng có nên ngậm đá hay uống nước lạnh không?

Một số người thấy đồ uống mát giúp họng đỡ rát trong thời gian ngắn, nhưng vào mùa lạnh, nước ấm thường dễ chịu hơn và giúp giữ ấm cơ thể. Quan trọng nhất là uống đủ nước. Hãy chọn nhiệt độ bạn thấy dễ chịu, tránh đồ quá nóng hoặc quá lạnh gây kích ứng thêm niêm mạc họng.

Viêm họng có lây không?

Có. Cả viêm họng do virus và do liên cầu khuẩn đều lây qua giọt bắn khi ho, hắt hơi, nói chuyện và qua đồ dùng chung. Rửa tay, che miệng khi ho, không dùng chung cốc và nghỉ ở nhà khi đang sốt giúp hạn chế lây cho người trong gia đình, đặc biệt là trẻ nhỏ và người cao tuổi.

Súc họng nước muối có giúp khỏi viêm họng không?

Súc họng nước muối ấm là cách làm phổ biến giúp nhiều người thấy họng dễ chịu hơn, nhưng NICE NG84 cho biết không tìm thấy bằng chứng về hiệu quả của nước súc họng trong đau họng cấp. Bạn có thể dùng như biện pháp hỗ trợ, đồng thời vẫn theo dõi dấu hiệu cảnh báo và đi khám khi cần.

Bị viêm họng khi đang mang thai thì tự chăm sóc được không?

Các biện pháp như nghỉ ngơi, uống đủ nước, súc họng nước muối thường an toàn. Riêng thuốc giảm đau, hạ sốt và mọi loại thuốc khác, phụ nữ mang thai nên hỏi bác sĩ hoặc dược sĩ trước khi dùng, vì không phải thuốc nào cũng phù hợp ở mọi giai đoạn thai kỳ. Sốt cao hoặc khó nuốt cần đi khám sớm.

Tài liệu tham khảo

1. National Institute for Health and Care Excellence (NICE). Sore throat (acute): antimicrobial prescribing. NICE guideline NG84. 2018.
2. Centers for Disease Control and Prevention (CDC). Sore Throat Basics. Trang thông tin cho người bệnh.
3. Centers for Disease Control and Prevention (CDC). About Strep Throat. Cập nhật 15/01/2026.
4. MedlinePlus, U.S. National Library of Medicine. Pharyngitis – sore throat. Bách khoa y khoa MedlinePlus.
5. MedlinePlus, U.S. National Library of Medicine. Infant botulism. Bách khoa y khoa MedlinePlus.

Đọc tiếp

• Viêm họng: nguyên nhân, dấu hiệu và cách chăm sóc họng đúng cách
• Viêm họng do liên cầu khuẩn: dấu hiệu phân biệt với viêm họng virus
• Điều trị viêm họng có cần dùng kháng sinh không?
• Viêm amidan ở trẻ em: khi nào theo dõi và khi nào cần đi khám

Lưu ý: Bài viết chỉ nhằm cung cấp thông tin tham khảo, không thay thế tư vấn của thầy thuốc. Không tự ý dùng thuốc kê đơn; hãy hỏi bác sĩ, dược sĩ trước khi dùng bất kỳ thuốc hay sản phẩm nào, nhất là với trẻ em, phụ nữ có thai, cho con bú và người có bệnh nền.

Tác giả: Ths.Ds. Nguyễn Bá Nghĩa · Cập nhật: 02/11/2026