Chảy dịch mũi sau xuống họng: vì sao gây ho và vướng họng kéo dài

Biên soạn: Đội ngũ chuyên môn PlasmaKare · Tham vấn chuyên môn: Ds Nguyễn Bá Nghĩa – Giám đốc Nghiên cứu & Phát triển, Công ty TNHH Dược phẩm Innocare · Cập nhật: 24/10/2026

Chảy dịch mũi sau là khi dịch nhầy từ mũi và xoang chảy ngược ra phía sau, xuống họng, khiến người bệnh phải đằng hắng, khạc nhổ và ho dai dẳng. Y văn nay gọi tình trạng ho do bệnh mũi xoang là hội chứng ho đường hô hấp trên, một trong những nguyên nhân hay gặp nhất của ho mạn tính ở người lớn (Pratter, 2006). Ho không chỉ do dịch chảy xuống mà còn do niêm mạc viêm và các dây thần kinh cảm giác ở đường thở trở nên quá nhạy (Lucanska và cộng sự, 2020). Vì vậy, muốn đỡ ho cần tìm ra bệnh mũi xoang đứng sau và xử lý đúng bệnh đó.

Tóm tắt nhanh

Câu hỏi	Trả lời ngắn
Chảy dịch mũi sau là gì?	Dịch nhầy mũi, xoang chảy xuống họng
Vì sao gây ho?	Dịch kích thích, niêm mạc viêm, phản xạ ho nhạy hơn
Hay do bệnh gì?	Viêm mũi dị ứng, viêm mũi không dị ứng, viêm xoang, sau cảm cúm
Có xét nghiệm riêng không?	Không; bác sĩ dựa vào bệnh sử và đáp ứng điều trị
Khi nào cần đi khám?	Ho quá 3 tuần, hoặc sớm hơn nếu có dấu hiệu nặng

Chảy dịch mũi sau là gì và vì sao nay gọi là hội chứng ho đường hô hấp trên?

Mũi và xoang tiết dịch nhầy hằng ngày, phần lớn được nuốt đi mà ta không để ý (kiến thức sinh lý chung). Chảy dịch mũi sau thành vấn đề khi dịch nhiều hơn, đặc hơn hoặc họng nhạy hơn, gây cảm giác dịch đọng sau họng.

Trước đây tình trạng này được gọi là hội chứng chảy dịch mũi sau. Năm 2006, hướng dẫn của Hội Bác sĩ Lồng ngực Hoa Kỳ (ACCP) khuyến nghị đổi tên thành hội chứng ho đường hô hấp trên, vì chưa rõ ho là do chính dòng dịch chảy xuống hay do viêm, kích thích trực tiếp các thụ thể ho ở đường hô hấp trên (Pratter, 2006). Nhiều nghiên cứu mô tả tiến cứu ở người lớn cho thấy đây là nguyên nhân ho mạn tính hay gặp nhất, đơn độc hoặc phối hợp với nguyên nhân khác. Cùng với hen và trào ngược dạ dày thực quản, ba nhóm này chiếm khoảng 90% nguyên nhân ho mạn tính (Donaldson, 2022).

Vì sao dịch mũi chảy xuống họng lại gây ho và vướng họng kéo dài?

Ho là phản xạ bảo vệ, khởi phát khi các sợi cảm giác của dây thần kinh phế vị ở đường thở bị kích thích (Lucanska và cộng sự, 2020). Tổng quan này nêu các cơ chế gây ho ở người có bệnh mũi xoang:

• Dịch chảy xuống chạm vào vùng họng, thanh quản.
• Niêm mạc mũi bị kích thích trực tiếp.
• Viêm ở đường hô hấp trên, có thể kèm viêm ở đường hô hấp dưới.
• Phản xạ ho bị nhạy hóa: kích thích nhỏ cũng đủ gây ho.

Nhóm tác giả cho rằng ho có lẽ do dây thần kinh cảm giác ở đường thở trên, dưới hoặc cả hai trở nên quá nhạy, và cần thêm nghiên cứu để làm rõ. Theo cách hiểu của chúng tôi, điều này giải thích vì sao có người thấy nhiều dịch mà ít ho, có người ít dịch mà ho nhiều. Đằng hắng, khạc nhiều lâu ngày còn làm họng rát; cách chăm sóc niêm mạc họng có trong bài Viêm họng hạt.

Những bệnh nào hay gây chảy dịch mũi sau?

Hướng dẫn ACCP liệt kê các bệnh mũi xoang cần nghĩ tới khi ho do đường hô hấp trên (Pratter, 2006):

• Viêm mũi dị ứng.
• Viêm mũi quanh năm không do dị ứng.
• Viêm mũi sau nhiễm virus, tức sau cảm lạnh, cảm cúm.
• Viêm xoang do vi khuẩn; viêm xoang do nấm dị ứng.
• Bất thường cấu trúc trong mũi.
• Viêm mũi do chất kích thích, do môi trường nghề nghiệp.
• Viêm mũi do thuốc.
• Viêm mũi khi mang thai.

Hội chứng có thể xuất hiện khi có hoặc không có viêm mũi, viêm mũi xoang mạn tính đi kèm (Donaldson, 2022). Cách phân biệt cảm lạnh, viêm mũi dị ứng và viêm mũi xoang được trình bày trong bài Nghẹt mũi và viêm mũi xoang: nguyên nhân, cách phân biệt. Nếu nghẹt mũi kéo dài không đỡ, kém ngửi, nên đọc thêm về polyp mũi và đi khám.

Ho bao lâu thì gọi là kéo dài, và mỗi giai đoạn hay do đâu?

Hướng dẫn của Hội Bác sĩ Lồng ngực Hoa Kỳ chia ho ở người lớn theo thời gian. Các tổng quan hệ thống cập nhật năm 2017 vẫn ủng hộ cách chia này, dù chất lượng bằng chứng thấp (Irwin và cộng sự, 2017).

Thời gian ho	Tên gọi	Nguyên nhân hay gặp	Chảy dịch mũi sau có vai trò?
Dưới 3 tuần	Ho cấp	Nhiễm khuẩn hô hấp, phần lớn do virus; đợt nặng của hen, bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính; viêm phổi	Thường đi kèm cảm lạnh
3–8 tuần	Ho bán cấp	Ho sau nhiễm khuẩn; đợt nặng của hen, bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính	Có, là một nguyên nhân hay gặp
Trên 8 tuần	Ho mạn tính	Hen, trào ngược dạ dày thực quản, viêm phế quản tăng bạch cầu ái toan không do hen, hoặc phối hợp	Có, là một nguyên nhân hay gặp nhất

Ho sau cảm cúm cần được nói riêng. Ho kéo dài trên 3 tuần sau nhiễm khuẩn hô hấp trên, không quá 8 tuần, phim X-quang ngực bình thường, được gọi là ho sau nhiễm khuẩn và thường tự hết (Braman, 2006). Một nguyên nhân của dạng ho này là viêm mũi xoang kéo dài, dẫn tới hội chứng ho đường hô hấp trên. Kháng sinh không có vai trò, trừ viêm xoang do vi khuẩn hoặc giai đoạn sớm của ho gà. Ho thành cơn rũ rượi, nôn sau ho hoặc có tiếng rít khi hít vào thì cần nghĩ tới ho gà (Braman, 2006).

Làm sao biết ho là do chảy dịch mũi sau chứ không phải hen hay trào ngược?

Khó tự phân biệt. Triệu chứng và dấu hiệu của chảy dịch mũi sau không đặc hiệu, không thể chẩn đoán chắc chắn chỉ bằng hỏi bệnh và khám; ngược lại, không có các dấu hiệu quen thuộc cũng chưa loại trừ được khả năng ho đáp ứng với điều trị mũi xoang. Trào ngược dạ dày thực quản đôi khi cũng gây triệu chứng giống chảy dịch mũi sau (Pratter, 2006). Hội chứng này là chẩn đoán loại trừ, không có xét nghiệm hay dấu hiệu khách quan; chẩn đoán được xác nhận khi điều trị làm hết triệu chứng (Donaldson, 2022).

Một nghiên cứu tại một phòng khám ở Nhật Bản theo dõi 230 người ho mạn tính; 146 người được chẩn đoán cuối cùng chỉ do hội chứng ho đường hô hấp trên. Bốn đặc điểm có liên quan có ý nghĩa thống kê với chẩn đoán này (Yasuda, 2021):

• Tự cảm nhận dịch nhầy đọng ở phía sau họng.
• Siêu âm có hình ảnh bất thường.
• Không ho khi vận động thể lực.
• Ho kéo dài liên tục từ lúc khởi phát.

Đây là nghiên cứu một trung tâm, một tác giả, chưa đủ để dùng như bảng tự chẩn đoán. Cảm giác vướng họng cũng không riêng chảy dịch mũi sau: trong khảo sát 90.440 người bệnh tại phòng khám tai mũi họng ở Trung Quốc, 10,15% có điểm triệu chứng trào ngược họng thanh quản cao; ở nhóm này, triệu chứng hay gặp nhất là cảm giác có cục vướng trong họng, đằng hắng và nhiều đờm ở họng hoặc chảy dịch mũi sau (Xiao và cộng sự, 2020). Vì vậy, vướng họng kéo dài nên được bác sĩ tai mũi họng khám, có thể kèm nội soi.

Bác sĩ thường xử trí chảy dịch mũi sau theo hướng nào?

Hướng xử trí nhắm vào bệnh mũi xoang đứng sau. Một tổng quan nêu phác đồ phối hợp kháng histamin H1 với thuốc chống sung huyết mũi (Donaldson, 2022). Trong nghiên cứu ở Nhật Bản nói trên, nhóm hội chứng ho đường hô hấp trên được điều trị chủ yếu bằng corticosteroid xịt mũi, theo dõi 4 tuần; chẩn đoán cuối cùng dựa vào phác đồ đang dùng khi điểm ho tự đánh giá giảm từ 10 xuống 2 hoặc thấp hơn (Yasuda, 2021). Viêm xoang do vi khuẩn mới là trường hợp kháng sinh có vai trò (Braman, 2006).

Chọn thuốc nào, dùng bao lâu là việc của bác sĩ. Thuốc chống sung huyết có thể không phù hợp với người tăng huyết áp, bệnh tim, tăng nhãn áp hay phì đại tuyến tiền liệt; đây là gợi ý thận trọng, không rút từ các nguồn trên. Viêm mũi do thuốc nằm trong danh sách nguyên nhân (Pratter, 2006), nên không tự xịt thuốc co mạch kéo dài. Phụ nữ mang thai, trẻ nhỏ và người có bệnh nền cần hỏi bác sĩ trước khi dùng bất kỳ thuốc nào. Tất cả nội dung không thay thế cho chỉ định của bác sĩ. Hỏi ý kiến chuyên gia trước khi dùng.

Ở nhà có thể làm gì cho đỡ vướng họng?

Rửa mũi bằng nước muối là biện pháp có nhiều thử nghiệm nhất. Một tổng quan hệ thống gồm 10 phân tích gộp và 59 thử nghiệm ngẫu nhiên kết luận nước muối được khuyến nghị cho hầu hết bệnh mũi xoang. Với viêm mũi dị ứng, dụng cụ thể tích lớn (từ 60 ml) có hiệu quả ở người lớn, thể tích nhỏ ở trẻ em; nước muối đẳng trương ít tác dụng phụ hơn ưu trương. Với viêm mũi xoang mạn tính, rửa thể tích lớn có hiệu quả ở người lớn (Chitsuthipakorn và cộng sự, 2022). Các thử nghiệm này đo triệu chứng mũi; chúng tôi không tìm được thử nghiệm nào đo trực tiếp mức giảm ho do chảy dịch mũi sau.

1. Rửa hoặc xịt mũi nước muối sinh lý 1–2 lần mỗi ngày, nhất là khi dịch đặc.
2. Dùng nước vô khuẩn hoặc nước đun sôi để nguội khi pha dung dịch; rửa và phơi khô bình sau mỗi lần dùng.
3. Uống đủ nước để dịch nhầy loãng hơn, dễ nuốt hơn.
4. Tránh khói thuốc lá, bụi, mùi hắc nơi làm việc.
5. Kê cao gối nếu nằm xuống là ho, vướng họng nhiều hơn.
6. Ghi lại ho từ khi nào, nặng lúc nào, có ợ chua không, để kể cho bác sĩ.

Ngoài phần rửa mũi, các bước trên là gợi ý thực hành, không rút từ thử nghiệm. Nếu họng đau rát kèm sốt, xem thêm bài Viêm họng: nguyên nhân, dấu hiệu và cách chăm sóc.

Câu hỏi thường gặp

Chảy dịch mũi sau có lây không?

Bản thân tình trạng này không lây. Nếu nguyên nhân là cảm lạnh, cảm cúm thì virus gây bệnh vẫn có thể lây.

Khạc ra dịch vàng, xanh có cần uống kháng sinh không?

Không nhất thiết. Với ho sau nhiễm khuẩn, kháng sinh chỉ có vai trò khi viêm xoang do vi khuẩn hoặc ho gà giai đoạn sớm (Braman, 2006). Việc này do bác sĩ quyết định.

Vì sao nằm xuống lại ho nhiều hơn?

Cách giải thích thường gặp là dịch dồn xuống họng khi nằm; các nguồn chúng tôi đọc chưa kiểm chứng điều này.

Rửa mũi nước muối hằng ngày có hại không?

Nước muối đẳng trương ít tác dụng phụ hơn ưu trương (Chitsuthipakorn và cộng sự, 2022). Nên dùng nước sạch và giữ bình rửa sạch.

Tài liệu tham khảo

Các đường dẫn dưới đây để ở dạng liên kết trần, bạn sao chép và dán vào trình duyệt để tra cứu bản gốc.

1. Pratter MR. Chronic upper airway cough syndrome secondary to rhinosinus diseases (previously referred to as postnasal drip syndrome): ACCP evidence-based clinical practice guidelines. Chest. 2006;129(1 Suppl):63S-71S. doi:10.1378/chest.129.1_suppl.63S. PMID 16428694. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/16428694/
2. Lucanska M, Hajtman A, Calkovsky V, et al. Upper Airway Cough Syndrome in Pathogenesis of Chronic Cough. Physiol Res. 2020;69(Suppl 1):S35-S42. doi:10.33549/physiolres.934400. PMID 32228010. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/32228010/
3. Donaldson AM. Upper Airway Cough Syndrome. Otolaryngol Clin North Am. 2022;56(1):147-155. doi:10.1016/j.otc.2022.09.011. PMID 36283869. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/36283869/
4. Irwin RS, French CL, Chang AB, et al. Classification of Cough as a Symptom in Adults and Management Algorithms: CHEST Guideline and Expert Panel Report. Chest. 2017;153(1):196-209. doi:10.1016/j.chest.2017.10.016. PMID 29080708. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/29080708/
5. Braman SS. Postinfectious cough: ACCP evidence-based clinical practice guidelines. Chest. 2006;129(1 Suppl):138S-146S. doi:10.1378/chest.129.1_suppl.138S. PMID 16428703. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/16428703/
6. Yasuda K. Upper airway cough syndrome may be the main cause of chronic cough in Japan: a cohort study. Fam Pract. 2021;38(6):751-757. doi:10.1093/fampra/cmab046. PMID 34114606. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/34114606/
7. Xiao S, Li J, Zheng H, et al. An epidemiological survey of laryngopharyngeal reflux disease at the otorhinolaryngology-head and neck surgery clinics in China. Eur Arch Otorhinolaryngol. 2020;277(10):2829-2838. doi:10.1007/s00405-020-06045-0. PMID 32449029. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/32449029/
8. Chitsuthipakorn W, Kanjanawasee D, Hoang MP, et al. Optimal Device and Regimen of Nasal Saline Treatment for Sinonasal Diseases: Systematic Review. OTO Open. 2022;6(2):2473974X221105277. doi:10.1177/2473974X221105277. PMID 35720767. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/35720767/

Đọc tiếp

• Sỏi amidan và mảng bã đậu trắng trong họng
• Viêm amidan hốc mủ — dấu hiệu nhận biết
• Đau rát họng khi bị cúm A — làm dịu họng tại nhà
• Phân biệt cúm A với cảm lạnh, COVID-19
• Cúm A bao lâu thì khỏi — và bao lâu hết lây

Bài viết do đội ngũ chuyên môn PlasmaKare – Công ty TNHH Dược phẩm Innocare biên soạn, nhằm cung cấp kiến thức chăm sóc da và niêm mạc. Nội dung mang tính tham khảo, không thay thế cho chẩn đoán và chỉ định của bác sĩ. Sản phẩm PlasmaKare là trang thiết bị y tế, không phải thuốc. Đọc kỹ hướng dẫn sử dụng trước khi dùng.

PlasmaKare — Chăm sóc da và niêm mạc
Chịu trách nhiệm sản phẩm và phân phối: Công ty TNHH Dược phẩm Innocare — 558 Quang Trung, phường Dương Nội, Hà Nội.
Hotline 024 6680 0369 · Zalo 0968 734 102 · Liên hệ