Mẹo trị ho dân gian: cách nào có bằng chứng, cách nào nên tránh

Biên soạn: Đội ngũ chuyên môn PlasmaKare · Tham vấn chuyên môn: Ds Nguyễn Bá Nghĩa – Giám đốc Nghiên cứu & Phát triển, Công ty TNHH Dược phẩm Innocare · Cập nhật: 29/10/2026

Trong các mẹo trị ho dân gian, mật ong là cách có bằng chứng rõ nhất, còn gừng, chanh, quất, húng chanh, lá hẹ hay lê hấp hiện chưa có thử nghiệm đủ tốt trên người. Mật ong giúp giảm tần suất ho do cảm lạnh ở trẻ từ 1 tuổi và người lớn, nhưng tuyệt đối không cho trẻ dưới 1 tuổi. Các món ấm có thể làm dễ chịu họng như một món ăn. Nên tránh bài thuốc truyền tay không rõ thành phần. Ho kèm khó thở, sốt cao kéo dài hoặc ho quá 3 tuần cần đi khám.

Tóm tắt nhanh

Câu hỏi	Trả lời ngắn
Mẹo nào có bằng chứng?	Mật ong, cho trẻ từ 1 tuổi và người lớn
Gừng, chanh, húng chanh?	Bằng chứng yếu, chủ yếu từ phòng thí nghiệm
Trẻ dưới 1 tuổi?	Không dùng mật ong dưới mọi hình thức
Bài thuốc truyền tay?	Tránh loại không rõ thành phần, không nhãn
Khi nào đi khám?	Khó thở, sốt cao kéo dài, ho trên 3 tuần, trẻ dưới 3 tháng

Vì sao nhiều người tìm mẹo dân gian khi bị ho?

Phần lớn cơn ho cấp đi kèm cảm lạnh, cúm là do virus và tự giảm dần. Vấn đề là ho thường kéo dài hơn người ta nghĩ. Một tổng quan hệ thống ghi nhận thời gian ho trung bình ở người lớn khỏe mạnh bị ho cấp là 17,8 ngày, trong khi người được khảo sát cho rằng chỉ khoảng 7 đến 9 ngày. Nhóm tác giả cho rằng khoảng chênh này góp phần dẫn tới việc dùng kháng sinh không cần thiết (Ebell và cộng sự, 2013).

Thuốc ho không kê đơn cũng không giải quyết được nhiều. Tổng quan Cochrane gồm 29 thử nghiệm với 4.835 người kết luận chưa có bằng chứng tốt ủng hộ hay phản đối hiệu quả của thuốc ho không kê đơn với ho cấp. Ở trẻ em, thuốc giảm ho, thuốc kháng histamin và các dạng phối hợp không tốt hơn giả dược, trong khi chế phẩm chứa kháng histamin và dextromethorphan ghi nhận nhiều tác dụng không mong muốn hơn (Smith và cộng sự, 2014). Với ho do cúm, xem thêm bài bị cúm A có cần uống kháng sinh không.

Mật ong trị ho: bằng chứng nói gì?

Đây là mẹo dân gian được nghiên cứu nhiều nhất. Tổng quan Cochrane gồm 6 thử nghiệm ngẫu nhiên với 899 trẻ từ 12 tháng đến 18 tuổi bị ho cấp cho thấy mật ong có lẽ làm giảm tần suất ho tốt hơn không điều trị hoặc giả dược (bằng chứng mức trung bình). Mật ong có thể cho hiệu quả tương tự dextromethorphan và có thể tốt hơn diphenhydramine. Dùng tới 3 ngày có lẽ giảm ho rõ hơn giả dược; sau 3 ngày chưa thấy ưu thế. Phần lớn trẻ chỉ được dùng trong một đêm, đây là hạn chế lớn của các nghiên cứu (Oduwole và cộng sự, 2018).

Ở cả trẻ em và người lớn bị nhiễm khuẩn hô hấp trên, tổng quan 14 nghiên cứu cho thấy so với chăm sóc thông thường, mật ong cải thiện tần suất và mức độ ho. Khi so với giả dược thì chỉ có 2 nghiên cứu và chưa thấy khác biệt rõ; nhóm tác giả đề nghị cần thêm thử nghiệm chất lượng cao (Abuelgasim và cộng sự, 2020).

Mật ong không phải không có tác dụng phụ. Trong tổng quan Cochrane, 9,3% trẻ dùng mật ong bị bồn chồn, mất ngủ hoặc hiếu động, và nhóm mật ong than phiền về tiêu hóa nhiều hơn nhóm giả dược (Oduwole và cộng sự, 2018). Người bị đái tháo đường nên tính mật ong vào lượng đường trong ngày (gợi ý thực hành). Quất, chanh hấp mật ong hay đường phèn: phần có bằng chứng là mật ong, chưa có thử nghiệm cho quất, chanh.

Vì sao trẻ dưới 1 tuổi không được dùng mật ong?

Các thử nghiệm về mật ong trị ho chỉ gồm trẻ từ 12 tháng tuổi trở lên (Oduwole và cộng sự, 2018). Lý do là ngộ độc thịt ở trẻ nhũ nhi (infant botulism) do vi khuẩn Clostridium botulinum được xem là nguy cơ sức khỏe nổi bật nhất liên quan đến mật ong (Grabowski và Klein, 2017). Trẻ dưới 1 tuổi bị ngộ độc có thể táo bón, bú yếu, khóc yếu, giảm trương lực cơ; cần đưa đi viện ngay (gợi ý thực hành).

Vì vậy, các món như quất hấp mật ong, chanh đào ngâm mật ong, lê chưng mật ong không dùng cho trẻ dưới 1 tuổi, kể cả khi đã hấp cách thủy hay pha loãng. Trẻ nhỏ tuổi này bị ho nên được bác sĩ khám, đặc biệt trẻ dưới 3 tháng (gợi ý thực hành).

Tất cả nội dung không thay thế cho chỉ định của bác sĩ. Hỏi ý kiến chuyên gia trước khi dùng.

Với trẻ bị cúm, dấu hiệu cần đưa đi viện được trình bày trong bài cúm A ở trẻ em: dấu hiệu nặng cần đưa đi viện ngay.

Gừng, chanh, húng chanh, lá hẹ có trị ho được không?

Chúng tôi không tìm thấy thử nghiệm ngẫu nhiên có chất lượng trên người đánh giá riêng các vị này cho ho cấp. Dữ liệu hiện có chủ yếu từ phòng thí nghiệm.

Mẹo dân gian	Bằng chứng hiện có	Nên hiểu thế nào
Mật ong	Có thử nghiệm ngẫu nhiên, tổng quan Cochrane	Dùng được cho trẻ từ 1 tuổi và người lớn
Gừng	Mô cơ trơn đường thở người tách rời và chuột	Dùng như gia vị, nước ấm; chưa phải thuốc ho
Húng chanh (tần dày)	Tổng quan dược lý, chủ yếu phòng thí nghiệm	Rửa sạch, dùng lượng như rau gia vị
Chanh, quất, chanh đào	Chưa có thử nghiệm cho ho	Lợi ích có thể đến từ mật ong và đồ uống ấm đi kèm
Lá hẹ, lê hấp, xuyên bối	Chưa có thử nghiệm trên người cho ho	Xuyên bối là vị thuốc, hỏi thầy thuốc trước khi dùng cho trẻ

Với gừng, một nghiên cứu cho thấy dịch chiết gừng và các thành phần như 6-gingerol, 8-gingerol, 6-shogaol làm giãn cơ trơn đường thở người tách rời trong phòng thí nghiệm, và 8-gingerol dạng khí dung giảm phản ứng đường thở ở chuột (Townsend và cộng sự, 2013). Đây là dữ liệu cơ chế, không phải thử nghiệm trên người bị ho. Với húng chanh, tổng quan về loài Plectranthus amboinicus liệt kê nhiều hoạt tính kháng khuẩn, chống viêm trong nghiên cứu, đồng thời nhóm tác giả cho rằng nhiều công dụng dân gian còn cần được kiểm chứng khoa học (Arumugam và cộng sự, 2016). Cột “Nên hiểu thế nào” trong bảng là gợi ý thực hành.

Bài thuốc ho truyền tay không rõ thành phần nguy hiểm thế nào?

Rủi ro lớn hơn nằm ở các bài thuốc, viên hoàn, cao, bột “gia truyền” mua trôi nổi, không nhãn, không ghi thành phần. Hai nhóm rủi ro đã được ghi nhận trong y văn:

• Trộn lẫn thuốc tân dược: tổng quan hệ thống về thuốc thảo dược Trung Quốc ghi nhận nhiều ca bị trộn thuốc tây, trong đó có corticoid, một số người bệnh bị tổn hại nặng; một báo cáo từ Đài Loan cho thấy 24% mẫu chứa ít nhất một hoạt chất tân dược (Ernst, 2002).
• Kim loại nặng: khi mua 193 sản phẩm thuốc Ayurveda qua mạng, khoảng một phần năm (20,7%) có chì, thủy ngân hoặc asen, và mọi sản phẩm nhiễm kim loại đều vượt ít nhất một ngưỡng an toàn hằng ngày (Saper và cộng sự, 2008).

Hai nghiên cứu này không làm tại Việt Nam, nhưng cho thấy “thảo dược” không đồng nghĩa với an toàn. Không tự sắc dược liệu đặc cho trẻ uống nhiều ngày, không dùng bài thuốc mà người bán không nói rõ thành phần, không bôi, đắp hỗn hợp lạ lên ngực trẻ (gợi ý thực hành).

Dùng mẹo trị ho dân gian thế nào cho an toàn?

Các bước sau là gợi ý thực hành, dựa trên các nguồn đã dẫn ở trên:

1. Xem có dấu hiệu nặng không: nếu có các dấu hiệu trong khung đỏ bên dưới, đi khám trước, không thử mẹo.
2. Ưu tiên cách đơn giản: uống đủ nước, đồ uống ấm, nghỉ ngơi; mật ong cho trẻ từ 1 tuổi và người lớn. Xem thêm bài chăm sóc người bị cúm A tại nhà.
3. Không tự cho trẻ uống thuốc ho, kháng sinh: thuốc ho không kê đơn chưa chứng minh được lợi ích ở trẻ (Smith và cộng sự, 2014).
4. Người có bệnh nền, phụ nữ mang thai, cho con bú: hỏi bác sĩ, dược sĩ trước khi dùng dược liệu dạng sắc đặc hay viên.
5. Theo dõi thời gian: ho do cảm lạnh thường giảm dần trong khoảng 2 đến 3 tuần. Xem bài ho có đờm kéo dài sau cảm cúm và ho khan về đêm ở người lớn.

Câu hỏi thường gặp

Mật ong có thay được thuốc ho không?

Mật ong có thể giảm ho do cảm lạnh tương tự một số thuốc ho, nhưng không thay việc khám khi có dấu hiệu nặng.

Hấp mật ong lên thì trẻ dưới 1 tuổi dùng được chưa?

Không; trẻ dưới 1 tuổi không dùng mật ong dưới mọi hình thức.

Uống nước gừng có hết ho không?

Chưa có thử nghiệm trên người chứng minh; có thể uống nước gừng ấm như đồ uống thông thường.

Bà bầu có dùng được mẹo dân gian trị ho không?

Mật ong, đồ uống ấm thường dùng được với lượng vừa phải; dược liệu dạng sắc đặc nên hỏi bác sĩ trước.

Tài liệu tham khảo

Các đường dẫn dưới đây để ở dạng liên kết trần, bạn sao chép và dán vào trình duyệt để tra cứu bản gốc.

1. Ebell MH, Lundgren J, Youngpairoj S. How long does a cough last? Comparing patients’ expectations with data from a systematic review of the literature. Ann Fam Med. 2013;11(1):5-13. doi:10.1370/afm.1430. PMID 23319500. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/23319500/
2. Smith SM, Schroeder K, Fahey T. Over-the-counter (OTC) medications for acute cough in children and adults in community settings. Cochrane Database Syst Rev. 2014;2014(11):CD001831. doi:10.1002/14651858.CD001831.pub5. PMID 25420096. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/25420096/
3. Oduwole O, Udoh EE, Oyo-Ita A, et al. Honey for acute cough in children. Cochrane Database Syst Rev. 2018;4(4):CD007094. doi:10.1002/14651858.CD007094.pub5. PMID 29633783. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/29633783/
4. Abuelgasim H, Albury C, Lee J. Effectiveness of honey for symptomatic relief in upper respiratory tract infections: a systematic review and meta-analysis. BMJ Evid Based Med. 2020;26(2):57-64. doi:10.1136/bmjebm-2020-111336. PMID 32817011. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/32817011/
5. Grabowski NT, Klein G. Microbiology and foodborne pathogens in honey. Crit Rev Food Sci Nutr. 2017;57(9):1852-1862. doi:10.1080/10408398.2015.1029041. PMID 26176586. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/26176586/
6. Townsend EA, Siviski ME, Zhang Y, et al. Effects of ginger and its constituents on airway smooth muscle relaxation and calcium regulation. Am J Respir Cell Mol Biol. 2013;48(2):157-63. doi:10.1165/rcmb.2012-0231OC. PMID 23065130. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/23065130/
7. Arumugam G, Swamy MK, Sinniah UR. Plectranthus amboinicus (Lour.) Spreng: Botanical, Phytochemical, Pharmacological and Nutritional Significance. Molecules. 2016;21(4):369. doi:10.3390/molecules21040369. PMID 27043511. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/27043511/
8. Ernst E. Adulteration of Chinese herbal medicines with synthetic drugs: a systematic review. J Intern Med. 2002;252(2):107-13. doi:10.1046/j.1365-2796.2002.00999.x. PMID 12190885. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/12190885/
9. Saper RB, Phillips RS, Sehgal A, et al. Lead, mercury, and arsenic in US- and Indian-manufactured Ayurvedic medicines sold via the Internet. JAMA. 2008;300(8):915-23. doi:10.1001/jama.300.8.915. PMID 18728265. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/18728265/

Đọc tiếp

• Viêm họng: nguyên nhân, dấu hiệu và cách chăm sóc
• Đau rát họng khi bị cúm A
• Viêm họng do liên cầu khuẩn và viêm họng virus
• Nghẹt mũi, sổ mũi khi bị cúm
• Trẻ sốt cao vì cúm A: hạ sốt đúng cách

Bài viết do đội ngũ chuyên môn PlasmaKare – Công ty TNHH Dược phẩm Innocare biên soạn, nhằm cung cấp kiến thức chăm sóc da và niêm mạc. Nội dung mang tính tham khảo, không thay thế cho chẩn đoán và chỉ định của bác sĩ. Sản phẩm PlasmaKare là trang thiết bị y tế, không phải thuốc. Đọc kỹ hướng dẫn sử dụng trước khi dùng.

PlasmaKare — Chăm sóc da và niêm mạc
Chịu trách nhiệm sản phẩm và phân phối: Công ty TNHH Dược phẩm Innocare — 558 Quang Trung, phường Dương Nội, Hà Nội.
Hotline 024 6680 0369 · Zalo 0968 734 102 · Liên hệ